د ماشوم ژبه

د ماشوم ژبه

لیکنه: عبدالقادر شعیب

45923_191

مولانا جلال الدین محمد بلخي وايي:

چونکه با کودک سر و کارت فتاد

هم زبان کودکان باید گشاد

که برو کتاب تا مرغت خرم

یا مویز و جوز و فستق آورم(۷)

همداسې یو موضوعي حدیث دی چې وایي:  اِنّا مَعاشِرَ النبياءِ اُمِرنا اَن نُـكَلِّمَ النّاسَ عَلى قَدرِ عُقولِهِم……

یعني د خلکو سره د هغوی د پوهې په انداز خبرې وکړئ…. نه خپل د پوهي په اندازه.

د مولانا له خبرې او د حدیث شریف له مفهوم څخه په الهام اخیستو سره، دا پوهې ته رسیږو چې له ماشومانو سره باید د هغوی په ژبه خبرې وکړو. یعني زمونږ خبرې د ماشومان سره باید ماشومانه انداز ولري او یا د ماشوم د فهم سره برابرې خبرې وي.

مونږ ذهن لرو او په ذهن کې ژبه لرو. خو دا ژبه څنګه په ذهن کې ځای نیولی؟ مونږ څنګه زده کړی چې ویی درک کړو او یا یا ویل وکړو؟ هغه په داسې مهال کې چې د زیږدنې پرمهال نه خبرې کولای شو او نه درک لرو. خو سره له دې مونږ کولای شو تر څلور کلنی پورې د ژبې اساسي قواعد او د ویلو طرز زده کړو. دا لړۍ په ټولو ماشومانو باندې د تطبیق وړ خبره ده، ولو که ماشوم په هره ژبه خبره وکړي.)۱)

د ژبې د ارواپوهنې يوه ستره بحث پر دې باندې ده چې دغه مهارت (پر ژبه باندې تسلط) څنګه کشف کړي.

[دا چې ماشومان څنګه ژبه زده کوي، د تعجب او همداسې د ځير وړ خبره ده. ماشومان د پیدایښت سره جوخت د خبرو کولو هڅه کوی او غږونه اوباسي، له د کوتری چوړهار او …. معمولا هغوی مخکې له یوه کلنی څخه دوه درې مانا لرونکي کلمې زده کوي او د څو نورو کلماتو په مانا باندې باندې پوهیږي، د هغوی په وړاندې غبرګون ښودلای شي او پوهیږي چې د ژبې په مټ څنګه اړیکه ټیګنه کړي.
دا یوه طبیعي پیښه ده او د وخت په تېریدو سره د دوی دا مهارت وده کوي؛ خو دا مهارت هغه مهال سمه وده کولای شي چې د هغه سره خبرې وشي.
دا چې د هغوی د ژبې زده کولو مهارت چټک دی که ټنکی، دا د هر ماشوم له ځانګړو ځانګړونو څخه ده. تاسو نشي کولای چې خپل په خوښه هغه ته ژبه زده کړی، خو کولای شي چې د هغه د ژبې زده کولو مهارت سره مرستندویه واقع شی.

په سر کې تاسو باید وپوهیږي چې څنګه کولای شی چې د ماشومانو سره د ژبې په زدکولو کې مرستندویه واقع شی او پوه شی چې ماشوم.

  1. د ماشوم د ژبې زده کولو مهارت، د پیدایښت سره سم پیلیږي
    ماشومان طبیعتا د غږونو سره لیوالیتا لري، تر شپږ میاشتنی پورې دوی له ځانه غږونه اوباسي او همداسې په کلک ‌ډول دې ته لیواله دي چې د هغوی سره خبرې وشي، حتی که هغوی د خبرو په مانا باندې پوه هم نشي.
    په دغه دوره کې د ماشوم سره غږیدا ډېر مهم دی او باید له ماشوم سره ډېرې خبرې وشي. ورو ورو هغوی ستاسو له غږ سره اشنا کیږي او د هغه کلمات چې تاسو یې په تکراري بڼه کوي، ځانګړي ليوالتیا پیدا کوي او ښایې د هغوی په مانا باندې هم پوهه شي.
    يادوونه: د ماشوم د ښه روزلو او پاللو لپاره اړینه بولم چې میندې دې خپلو ماشومانو ته د تشناب کولو لپاره ځینې خاص کلمات وکاروي تر څو هفوی په دې باندې پوهه شي چې هر وخت تاسو دغه کلمات کاروی، دوی باید خپل رفع حاجت وکړي. ځکه چې د څیړنې له مخې ماشومان دا وړتیا لري چې د ځینې کلماتو سره شرطي شي او د هغوی په مفهوم باندې پوه شي.
    د بېلګې په توګه: کله چې دوه درې میاشتنی ماشوم ته مور د تشناب کولو پر مهال یوه ځانګړی ویی وکاروي، ماشوم د هماغه کلمې سره روږد کیږي او هر کله د هماغه کلمې په یادولو سره ماشوم د تشناب کولو احساس کوي.
    هغه څه چې ما لیدلی او زموږ په سیمه کې دود دی، ماشومانو ته د عععه عععه ویی په ویلو سره، تشناب ته کښینوي، او همدغه ماشوم کله چې شپږ اووه میاشتنی شي(هر ماشوم د هغه د ودې پر اساس) خپله دا ویی کاروي او مور ته پوهوي/خبرداری ورکوي، چې د هغه د تشناب کولو شیبه ده.
  2. ماشوم ته غبرګون ښودل
    232092_131
    کله چې ستاسو ماشوم غږنه کیږي او له خولې یو ډول غږونه اوباسي، دا ډېر اړینه ده چې د هغه د غږونو یا په بل اصطلاح، د هغه د خبرو په وړاندې له ځان نه غبرګون وښایی، داسې ورته ښکاره کړی، چې ګواکې تاسو د هغه سره خبرې کوی یا د هغه د خبرو ځواب ورکوی. ستاسو دغه غبرګون د دې لامل ګرځي چې د هغه د ژبې زده کولو مهارت په ډېر چټکۍ سره وده وکړي.
    [کله چې ماشوم سره خبرې کوی، ورته نیغ وګوری! ځکه چې دغه نیغ کتل هغوی ته ځان ورته مهم ښکاري، یعني فکري کوي چې تاسو ورته اهمیت ورکوی.
    – همداسې خپل د ماشوم سره د هغه د خوښې شیان باندې بحث وکړی. ځکه دغه بحث کول هغوی اړ باسي تر څو ژبه زده کړي او همداسې تاسو ته په کتو سره، د خپل مخ غړې(ورېځې، شونډې، تندي او…) ښورول هم په سمه توګه زده کړي او د خبرو کولو سره مله کړي. (۲)
  3. ماشومان په اورېدلو سره، ژبه زده کوي
    ماشومان هڅه کوي د خبرو په ارېدلو سره، د خبرې او د هغوی د مانا ترمنځ یوه اړیکه ټنیګه کړې او په دې توګه د وییو مانا هم زده کړي.
    نو اړینه ده چې د هغوی سره د خبرو کولو پر مهال، هغوی ته د ځینې شیانو انځورونه ښکاره کړی او ورسره د هغه نوم هم واخلی، تر څو ماشوم د هغه شی او د هغه د نوم تر منځ یوه اړیکه جوړ کړي.
    که چیرې تاسو یوه ۶ تر ۹ میاشتنی ماشوم ته د یو «توپ» په ښکاره کولو سره د «توپ» ویی وکاروی، وروسته له څو ځلې تکرار سره، دا به عجیبه نه وي، چې کله تاسو د توپ نوم اخلی، ماشوم توپ ته ځیر شي او یا ورنه، پوښتنه وکړی چې: توب کوم دی؟ تر ډېر حده پورې دا امکان شته چې ماشوم هغه توپ ته ځير شي.
  4. د ماشوم غږنه کېدل:
    اووه اته میاشتنی ماشومان د نورو د خبرو په اورېدو سره هوښیاره کیږي، او وروسته دوی ځینې ویې دوی له خولې څخه اوباسې، چې مانا نلري؛ خو د مانا لرونکې ویېیو غوندې ده. لکه: دادا، بابا، ماما او ورته نور…
    په ټولیزه توګه ماشومان مخکې له لس میاشتني څخه د هغو خبرو په مانا چې دوی خپله کوي، نپوهیږي.
  5. وروسته له ۱۸ میاشتو څخه د ماشومان د ویی زېرمه زیاتیږي
    ورسته له لومړی کال څخه د ماشوم د ژبې زده کړې مهارت، چټکه وده لري. له ۱۲ تر ۱۸ میاشتو پورې لږ ټکنۍ ده؛ له ۱۸ میاشتو څخه تر ۲۴ میاشتني پورې، د دوی وده ډېر چټک دی. یعني په دغو میاشتو کې او له دې نه وروسته تر ۳۶ میاشتني پورې د ماشوم د ویېیو پانګه، څو سوه ویېیو ته رسیږي.
  6. زیات او بیا ځلې پوښتنې
  7. 232093_183

د دوه کلني پر مهال ماشومان ‌ډېري پوښتنې کوي. معمولاً هغوی یو شی ته اشاره کوی او له تاسو نه د هغه د نوم تپوس کوي. معمولا هر شی چې ووینې، ستاسو څخه د هغه د نوم په اړه پوښتنې کوي.
په ۳ کلني کې د ماشومان دا پوښتنې بیخي زیاتیږي. ښایې دا پوښتنې لږ ازار ورکونکي واوسي؛ خو باید د هغوي پوښتنې ته ځواب ورکړل شي. معمولا په دغه سن کې د هغوی ډیرې پوښتنې دا وي چې: دا څه شی دی؟ ولی؟ او ورته نورې پوښتنې.

  1. ژبه په تمرین او تکرار زده کیږي او وده کوي
    ځينې ۴ کلنه ماشومان ډېر ښه غږيږي. خو بیا هم ښایې چې په خبرو کې غلطي وي. پریږدی چې هغه ډېر خبري وکړي او په ډېر زغم سره د هغه خبرو ته غوږ ونیسی او په مینې سره د هغه تیروتنې ته اشاره وکړئ، تر څو هغه زده کړي چې څنګه خپلې تېروتنې سمه کړي، هیڅلکه د هغوی د پر اصلاح باندې ټینګار مکوی، ځکه چې هغه له بیا ډېر غږیدا څخه ډډه کوي. (۳)


د ژبې د زده کولو پروسه پر دوه بېلا بېل، خو سره اړوند ارواپوهنیز برخو باندې ویشلای شو.
۱– د ویي زېږونه(تولید)

۲- د ویی پوهېدنه (ادراک)

لومړۍ د هرې برخې پر پیژندنې باندې تم کیږو او وروسته د دوی یو له بلې سره اړیکې څیړو.

د ویی زېږونه:

په سر کې د ویی زېږونه پدیده پر پنځو واړه برخو باندې ویشو.

  1. غږنه کېدل: که څه هم څو میاشتني ماشومان خبرې نکوي، خو دوی له خولې څخه یو لړ غږونه اوباسي، لکه ډول ډول ژړل، د کوترو غوندې غان غون کول، هورت کول، توو کول او ورته نور غږونو ویستل. که څه هم دغه غږونه د خبرو کولو په مانا نده او کوم ځانګړي مانا هم نلري، خو دغه ډول غږونه د خبرو کولو لپاره لومړني هڅې دي. یعني ماشوم په دغه وخت کې زده کوي چې څه ډول خپل سا ایستل(تنفس) له اوازه سره همغږی کړي. چې وروسته له دې همدغه همغږۍ په یو ډول منظمو اوازو باندې بدلیږي: لکه: آ a، او u،   با pa ، ما ma، چې دغه یوه څپیزې غږونه ورو ورو  خبرو کولو ته ورته ویی ورڅخه جوړیږي. لکه  “با-با ba-ba ” ما-ما ma-ma ” دا-داda-da  او…
    همداسې ورو ورو دا لړۍ پرمختګ کوي تر څو د ماشو غږونه د هماغه ژبې چې یې تر اغیزه لاندې ده، ورته کیږي او د وخت په تېرېدو سره یوه وییزې وییو ویل باندې واکمن کیږي.
    د یادونې وړه ده چې هر ماشوم خپل د ماحول ژبې تر اغیزې لاندې غږونه باسې. که چیرې پښتنې ماشوم وي، پښتو ژبې اهنګ ته ورته غږونه اوباسي، که د ماشوم ماحول کې په چینایي ژبه باندې خبرې وشي، هغه چینایي ژبې اهنګ ته ورته غږونه اوباسي او ….
  2. د یوه وییزي وییو ویل:
    ماشومان څه وخت خپلې لومړني ویی په ژبه راوړي؟ جالبه به دا وي چې د دغې پوښتنې لپاره هیڅ کره ځواب نشته، ځکه چې په دې هکله شوي څیړنې دا جوته کوي چې د فردي توپیرونو په درلودلو سره ماشومان د څلور او ۱۸ میاشتو تر منځ خپل لومړنۍ ویی ادا کولای شي.
    دا توپیرونه کولای شي چې فکري، ذهني، فزیکي، او محیطي وي. خو دا توپیرونه تر ۳ کلنی پورې شته او وروسته بیا له برعکس کیږي. ځکه هغه ماشومان چې په ځند خوله خلاصه کړي، د هغوی پرمختګ ډېر چټکتیا مومي او خپل وروسته پاتې په دې توګه بېرته پوره کوي. ډېری نامتو پوهان هم په همدغه ډله کې راځي، چې یو د هغو له جملې څخه البرت انیشټاین و چې نوموړی په ۱۶ ماشتنی کې به خبرو راغلی و.
  • د دوه یا درې وییزې وییو ویل:
    په منځني توګه ماشومان له ۱۸ میاشتنی څخه وروسته، پر دوه وییزې یا درې وییزی وییو په کارولو باندې واکمن کیږي. په دغه وخت کې ماشومان په دومړه وړتیا نلري چې بشپړه نحوي ګرامري جملې جوړي کړي، خو هغوی د غوښتنې پر مهال خپل د هماغه زده کړي ویېیو په اوډلو سره خپل مقصد بیانوي او په دغه مهال د دوو شیانو د تر منځ شته اړیکې ته په پام کې نیولو سره، کولای شي چې خپل مفهوم د دوه یا درې وییزو ویېیو په ترڅ کې بیان کړي.
    د بېلګې په توګه: که چیرې وغواړي خپل مورته ووایې زه نور شيدې غواړم، نشي کولای چې بشپړه نحوي تړا پکښې ونغاړي. ښایې به ووایي: نور شيدې
    دلته په لاندې جدول کې څو مهمو مقصدونو/موخې ته چې ماشومان د دوه وییزې یا درې ویېزو ویېیو په ویلو کې خپل مقصد نورو ته رسوي، ښودل کیږي.

د ماشوم د وینا ډول           د بالغ ویونکی د وینا ډول                        موخه/مقصد

نور شیدې                        زه نور شیدې غواړم                        غوښتنې لپاره

بله مڼه                        زه یوه بله مڼه غواړم                        غوښتنې لپاره

زما ګیلاس                     دا زما ګیلاس دی                        خبرداری ورکولو لپاره

ادې ځای                        دا ځای د ادې دی                        د پوښتنې په ځواب کې

ښه هلک                        زه ښه هلک یم                    د ځان ښودلو او فخر کولو لپاره

احمد کور                        احمد په کور کښې دی                        خبر ورکولو لپاره

او داسې نور…   

 

IV.    په دې پړاو کې ماشومان کله چې دوه وییزې یا درې وییزې ویې زده کړي دي، نو دوی د ویېو زیرمې ورسره شته چې خپل خبره بشپړ کړې، او له دوو یا درېیو وییزو وییو له چاپیریال څخه ووزي او پر دې باندې حاکم شي چې د ځینې صرفي او ګرامري اداتو څخه په ګټه اخیستلو، جملې بشپړي کړي.

V.    د پيچلې کلماتو ویل:

وروسته له دې چې ماشومان د درې وییزو ویی له سرحد څخه تیر شي او د ګرامري اداتو په کارولو باندې پوه شي، هغه وخت بیا د دې توانایی پیدا کوي چې پیچلي جملات او اوږده ویناوي وکاروي، دغه پړاو کې دوی کولای شي چې پوښتنې جوړول وکړي، منفي جملات وکاروي، د کلماتو انتظام سره برابر کړي. (۴)

د ویی پوهېدنه (ادراک)

  • د ویی پوهېدنه، د خبروکولو زیږنده
    له هغه ځایه چې ماشومان پرته له ژبې دونیا ته راځي؛ نو اړینه ده چې د یوې ژبې تر اغیزه لاندې راشي. تر څو د هغه ژبه زده کړې یا د خبرو کولو جوګه شي. همداسې اړینه ده هغه وینا چې ماشوم د هغه تر اغیزې لاندې راځي، د هغه د چاپیریال سره اړوند وي او انځوریز شکل ولري. د بېلګې په توګه که مونږ ماشوم ته د «ډوډۍ» نوم اخلو، باید په هماغه چاپیریال کې ډوډي موجوده وي او یا همداسې که د «سپی» نوم ورته اخلو، هغه باید په داسې حال کې وي چې د ماشوم په ماحول کې سپي موجود وي او یا د هغه د غپاړي غږ واورېدل شي، پرته له هغه که زر واره ورته د سپی نوم واخلو، هغه دومره وړتیا نلري چې دا نوم یا د هغه مانا زده کړي او یا هم ورباندې سوچ وګړي.(۵)
  • انتزاعي کلېمې یادول (د ویې طرحه او ایجاد)
    کله چې ماشوم د پوهېدنې پړاو ته ورسیږي، وروسته له هغه دا وړیتا مومي چې هغه زیرمه شوي وییو څخه نوي او مانیزه اصطلاحات جوړ کري؛ خو مخکې له هغه اړینه ده چې د هماغو ویېیو تر اغیزي لاندې راشي. د بیلګې په توګه کله چې ماشوم وږي یې، مور یې د پوښتنې په ډول ورته ووایې: بچییه! وږی یې؟ دا هغه وخت ده چې لوږي په مانا پوهېږي او وروسته له هغه د لوږی ویی په جمله کې کارولي شي یا د په هماغه اصلي مانا باندې يې دا ویی اطراح کړي.
    یا کله چې ماشوم ولویږي، معمولا مور یا پلار او نور لومړنۍ ویې چې ورته کاروي، دا ده چې: خوږ خو نشوي؟! یا خوږ شوي؟!
    او همداسې که ماشوم وژاړي، ورنه پوښتنه کوي، کوم ځای خو دې درد نکوي. دا هغه وخت ده چې ماشوم دغه وییو باندې پوهیږي(یعني د درد او خوږوالي په مفهوم او مقصد باندې پوهیږي او کله چې دا شیان احساس کړي، نو د دوی په حافظه کې د یو مفهوم په توګه ځای نیسي) او د هغوی د طرحې کولو لپاره په هماغه خپل مانا باندې هم وړتیا مومي.
    نور ویې لکه: دروغ، وهل، ژړل، غوښتل او ورته نورو ویی باندې هم هغه وخت چې خپل په ما حول کې د هغوی سره په انځوریز بڼه مخامخ شي یا احساس کړي، پوهاوی پیدا کوی.(۶)
  • مانا غځونه او مانا کمونه:
    ډیر وخت ماشومان د یو ویی په مانا کې زیاتونه یا کمونه کوي. د بېلګې په توګه کله چې د ماما یا د کاکا نوم زده کوي، هغه د ټولو هغه سړیو لپاره چې مشران دي او دی یې نه پیژنې، کاروي. یا کله چې د شیشک یا بلا نوم زده کوي، هغه د ټولو هغو ډاروونکي شیانو لپاره چې دی ورڅخه ویریږي کاروي، چې د وخت په تېریدو سره بیا د کاکا او ماما او همداسې د ډاروونکي شیانو او نورو تر منځ په توپیر پاندې پوهیږي او دا ویې په هماغه خپله مانا یا مفهموم سره کاروي.
    همداسې ماشومان په ځینو مفاهیمو کې کموونه هم کوي. لکه: د موټر کلمه د موټر ویی یواځې د هغو موټرو لپاره کاروي چې په سړک کې روان دي. ولاړ یا پارک شوي موټرو ته موټر نه وایې، ځکه د هغه سره د موټر انځور یا مفهوم داسې ده، چې هماغه چالان او په لاره روان شیانو ته موټر وايي.(۷)

اخځلیکونه:

  1. مقدمه ی بر روانشانسی زبان/احمد شیباني/۱۲)
  2. له نې نې سایټ د ماشومانو مجلې څخه
  3. برترینها اینترنټي مجله/د خپریدو نيټه: ۱۳۹۲ د سلواغې ۸/ د خبرېدو کوډ: ۸۲۷۰۵/
  4. درامدي بر روانشناسي زبان/۲۷
  5. روانشناسي زبان/۲۳
  6. درآمدی بر روانشناسی زبان/۲۶
  7. وبلاګ روانشناسي تربیتي/ رشد زبان کودک/ لیکوال: علی رستم نژاد
  8. مولانا(جلال الدین بلخی)، مثنوی معنوی، دفتر چهارم/بخش ۱۰۰/ در بیان اینکه کلم الناس علی قدر عقولهم ولا…..

یادوونه: دا مقاله ما د خپل پایلیک لپاره لیکلی ده، ښایې نور هم پکښې بدلون یا زیاتونه وشي، او همداسې اوسنی لیکنه بیا سمولو ته هم اړتیا لري.

Advertisements

د ماشوم ژړا

د ماشوم ژړا:

gerye-nozad

د ماشوم نوم د ژړا سره مل دی. ځکه ماشومان له پیدایښت سره جوښت په ژړا پیلوي. که څه هم ژړا په پیل کې د ماشوم د ننی غړو د فشارونو لامله دي، خو ډېر ژر دغه ژړا د مور او د نورو څنګ لورې کسانو لپاره د پام وړ مفاهیم لیږدوي، تر ټولو ښه مفهوم د ماشوم له ژړا نه، مور اخلي.
د ایران پوهنتونونو د انساني علومو ادکاډیمي(سمت) په یوه څیړنه کې دا موضوع په ډېر وضاحت سره تشریح شوي ده چې لنډیز یې داسې ده:
د ماشوم ژړا که څه هم په ظاهري توګه د یو غږ په مانا ده؛ خو که ورته سم ځیر شو، ډولونه لري. د هر ځانګړي خوځښت سره، د ماشوم ځانګړي ژړا وي. زیاتره میندې وايې چې هغوی د ماشوم د درد ژړا، د لوږي ژړا، د قهر ژړا او ورته نور ژړاګانې په اسانی سره پیژني او توپیر یې کولای شي. شوې څیړنې هم د میندې دا ادعا سم بولي او د هغه د سپیناوی لپاره د شافر څیړنې ښه بیلګه ده.
د پروفیسور شافر Schaffer د څیړنې پر بنسټ، د ماشوم د لوږي ژړا په پیل کې منتظمه او ورو وي، خو وروسته ورو ورو مخ په زیاتېدو کیږي او د هغه د غږ څپې هم نا منظمه کیږي. څومره چې غږ یې لوړيږي، هغومره هم د هغه ازواز بې نظمه کیږي.
د قهر ژړا هم پیل یې همداسې وي، خو مراحل يې سره توپیر لري. د درد ژړا ناڅاپي پیلیږي، په سر کې په لوړ غږ وي، خو وروسته ورو کیږي، او له ځان سره یوه اوږده چوپتیا هم لري او په پای کې څو سلګې او د سا بندیدا راځي.
البته یو شی چې نباید هیر کړو، هغه دا دي چې ماشومان سره فردي توپیرونه لري، ښایي دا لړۍ له ټولو څخه یو شانته نه وي، کله په ژړیدا سره توپیر ولري او کله هم د ارامیدو په بهیر کې او همداسې د هلکانو او نجونو د ژړا توپیر هم شته.

اخځلیک: روانشناسي رشد/مخ ۳۱۶/لیکوالان: بېلابېل/خپرندویه ټولنه: سمت

دوه ژبیزم

دوه ژبیزم

لیکنه:عبدالقادر شعیب

1

بسم الله الرحمن الرحیم-الرحمن، علم القرآن، خلق الانسان علمه البیان

او همداسې د قرآنکریم لومړنۍ نازل شوی آیت شریف: اقرأ باسم ربک الذی………………..

د دغه تلاوت شويو ایتونو په پام کې نیولو سره، مونږ باید دې ته ځیر شو چې په رښتیا د ګړیدا پدیده خدای ته څومره مهمه پدیده ده چې د سپېڅلي کلام لومړنۍ خبرې دې، یعني د انسان له خلقت څخه وروسته ورته د خبرو کولو مهارت ورښیي.

لکه څنګه چې پاک خدای انسانان هست کړه، او هغوی یې په بېلابېلو قبیلو ووېشل، تر څو له هغوی څخه متفاوتې ټولنې جوړې شي، دنیا له يورنګۍ څخه لرې وساتي، او تنوع رامنځته کړي،هغوی  ته یې مختلفې ژبې هم ور زده کړې، چې دغه توپیرونه ښه څرګند شي. د نړۍ له پراخېدو سره ځینې هېوادونو ډېر پرمختګ وکړاو  ځینې هم د پرمختګ له کاروان څخه پاتې شول؛ نو همدې لوړو او ژورو  زمینه برابره کړه چې مهاجرتونه وشي او د ژوند د هوساینې لپاره د وروسته پاتې هېوادونو خلک، پرمختللي هیوادونو ته کډه وکړي او همالته استوګن شي. دغه خلک چې بل هېواد ته ستنېږي، ځان سره خپله ژبه هم انتقالوي، د دې لپاره چې په هر لحاظ د نوي هېواد په وګړو کې یې ژبه مدغم نشي، د دوی ژبه ورسره شته او په ورځنۍ چارو کې ورڅخه ګټه اخلي. او له بلې خوا په نوې ټولنه کې ژوند کول د دې تقاضا لري چې د اړیکو نیولو او د اړیکو پاللو په موخه د هماغې ټولنې له ژبې څخه هم کار واخیستل شي. چې دې پدېدې ته دوه ژبیزم او که هغه ټولنه لکه زمونږ هېواد افغانستان د څو ژبو څښتن وي، نو د دوه ژبیزم ترڅنګ بله پدیده د ګڼ ژبیزم په نامه رامنځته کېږي. دلته داسې پوښتنې راولاړېږي چې د دغسې یوې ټولنې ماشومان څنګه دوه ژبې زده کوي؟ څنګه يوه ژبه له بلې ژبې څخه جلا کوي؟ څنګه کولای شي چې د تداخل یا ګډوډي څخه مخنیوی وکړي؟ او په کلي توګه دوی څنګه کولای شي چې په ماشومتوب کې دوه یا څو ژبې زده کړي؟

دوه ژبیزم چې په انګریزې کې ورته Bilingual په عربي کې ذوللسانین او په پارسي کې ورته دو زبانګي وايي، هغه پدیدې دي چې په ګڼ ملیتي  (Multi National)میشتځایونو کې رامنځته کېږي. دوه ژبیزه هغو کسانو ته ویل کېږي چې په دوو ژبو باندې وپوهیږي، مهمه نده چې دواړه ژبې ګړنۍ ژبې وي، کولای شي یوه ګړنۍ او بله یې اشاري یا لیکنۍ وي. ډېری وخت ماشومان او په ځانګري توګه مهاجر شوي ماشومان دغې پديدې سره مخامخ دي، چې پر دغې موضوع تر ډېره حده څېړنې هم پر ماشومانو شوي دي.

د بېلګې په توګه: هغه پښتو ژبي ماشومان چې په مزار شریف ښار کې را لوییږي، هغوی په ډېرې اسانۍ سره کولای شي چې دوې ژبې زده کړي. یعني په کور کې مور او پلار سره پښتو غږیږي؛ خو په ټولنې او ښوونځي کې پارسي غږېږي. هغوی حتی کولای شي چې مخکې له څلور کنۍ څخه دواړه ژبې په پوره حاکمیت سره زده کړي.

یوه شخصي مشاهده چې زه یې لرم، هغه دا ده چې د طالبانو په وخت کې یوه کورنۍ له تخار ولایت څخه فراه ولایت ته کډه شوې، اوس د هماغې کورنۍ ماشومان سربیره پر مورنۍ ژبې(اوزبکي) په پارسي او پښتو ژبو روان غږیدای شي. دا ځکه چې دوی په داسې ټولنه کې ژوند کوي چې ډېری وکړي پښتو غږیږي او په ښوونځې کې چې تعليمي نصاب پر پارسي ژبه دی، هغوی پارسي زده کړې ده.

ارواپوهان او د ژبې څیړونکې وايې چې ماشوم ته د ژبو د زدکولو تر ټولو غوره دوره د دوی له ۶ ماشتنۍ څخه تر څلور یا پنځه کلنۍ پورې ده ، یعني ماشوم باید په څلور کلنۍ کې د ژبې د زده کولو له عمومي قواعدو څخه ووزي، که نه بیا وروسته نشي کولای ژبه په سمه توګه زده کړي.

د دغې موضوع په اړه د یو لړ څېړنې پایلې داسې راښيي چې ماشومان د دویمې ژبې زدکولو په برخه کې له لویانو څخه مخکې دي چې ډېری وخت دغه مسئله د لویانو د حسادت لامل کېږي، په ځانګړي توګه هغه کسان چې په لوړ سن کې د دویمې ژبې د زده کولو لپاره کلونه زیار باسي خو بيا یې هم سمه نشي زده کولای. ولی ماشومان ډېر ژر او په ډېرې اسانۍ سره دویمه ژبه زده کوي او حتی د ځینو څېړنو له مخې، ماشوم مخکې له شپږ کلنۍ څخه د څلورو او له هغه څخه زیاتو ژبو د زده کولو وړتیا لري.

دوه ژبیزم ګټه لري که تاوان؟

په ټولیزه توګه ډېری خلک دوه ژبیز ښه بولی او وایې چې دویمه ژبه زده کول، د بل کلتور سره د هغوی په ژبه اړیکې نیولو لپاره تر ټولو غوره وسیله ده، یعني دوه ژبیز سړی،په دو کسان حسابیږي. په فردي ډول هم د دوه ژبیز سړی، د خپل ځان څخه د خوښۍ احساس ځان احساس لري. داسې کس به نه وي چې ونه غواړي دوه ژبې زده کړي.

خو ځینې کره کتونکي د دې مخالف دې ، دوی وايي چې دویمه ژبه بايد ژر زده نه شي، ځکه د دوی په اند د ماشوم پر زیرکتیا او تفکر باندې ناوړه اغېزه کوي او د ریاضیاتو یا نورو تجربي علومو په زده کولو کې پاتې راځي.

بله ډله کره کتونکي بيا د شلمې پېړۍ د زړې مفکورې پلوي کوي، دوی وايي: که چېرې یو ماشوم دویمه ژبه زده کړي، ګواکې د دویمې ژبې د کلتور تر اغیزې لاندې راځي.

دلته اړین بولم تر څو په دې …… کې د شوې څېړنې لنډیز رانقل کړم، چې د دویمې ژبې منفي او مثبت اغېزې څېړلی ده.

منفي ريپورتونه: د ۱۹۳۰ کال تر ټولو مهمه او اغیېزناکه څیړنه، امریکايي مادورا سیمت پورې تړاو لري. هغه چې په آوایو پوهنتون کې زده کړې کولې، د خپل منوګراف د لیکلو لپاره د لومړني ښوونځي له څو تنو زده کونکو سره مرکه وکړه چې نیم یې له چین، فلیپین، جاپان، کوریا او پرتغال څخه هاوایي ته مهاجر شوي و، او نیم یې هغه کسان و چې د هاوایي اصلي اوسېندونکي و. هغه وروسته له پرتلې دې پایلې ته ورسېد، چې د مهاجرو زده کونکو مورنۍ ژبه بېله او دویمه ژبه یې انګریزي وه، د انګریزي په املا او انشاء کې د هاوایي اصلي اوسېدونکو په پرتله زياتې ستونزې درلودې،ځکه خو دغه څیړنه د دې لامل شوه چې ځينې خلک د دوه ژبیزم پر خلاف شي.

مثبت ريپورتونه: ښاغلی سیمت د ژوند تر پایه پر خپل نظر ټینګار کاوه. خو د ۱۹۶۸ – ۱۹۷۶ کلونو تر منځ، چکي پروفیسور لمبرت کار لووسکې او د هغه ملګري بروك او تاکر هغه څېړنې چې پر یو ژبیزې او دوه ژبیزي ماشومانو یې په کانادا او فرانسې کې تر سره کړې وې، دا وښودله چې نه يوازې د دویمې ژبې زده کول د ماشومانو پر ذهنیت باندې منفي اغیزه نلري، بلکې همدغه دوه ژبیز ماشومان په تجربي علومو کې هم د یو ژبیزو ماشومانو په پرتله چټکه وده لري او همدارنګه د هغوی ټولنیزې اړیکې هم پیاوړي دي.

نتیجه دا ده: تر اوسه پوره داسې کره شواهد نشته چې دا ثابته کړي چې د دویمې ژبې زده کول، منفي اغیزه لري.

همداسې يوه بله ننګونه ده، چې د ځینو په اند، د دویمې ژبې زده کول د ماشومانو د ماغزو پر ودې منفي اغېزه لري. دغه ډله د ګوارد پر موندل شويو اسنادو تکيه کوي،هغه په کال ۱۹۷۱ کې خپله تجربه پر هغو ۳۰ يهودي ماشومانو چې امريکې ته مهاجر شوي و، ترسره کړه. هغه د ازموينې په توګه ۲۰۰ لغتونه له ۳۰ يهودي مهاجر شويو ماشومانو او ۲۵ امريکايي ماشومانو څخه وپوښتل، په پایله کې یې، له ۳۰ يهودي ماشومانو څخه ۲۵ تنه د فکري او ذهني ودې له لحاظه وروسته پاتې معرفي کړل.

خو برعکس د باین ویو څېړنې چې د نړۍ په بېلابېلو هیوادونو کې لکه: کانادا، فرانسې، هنګانګ، آلساکي او… کې ترسره شوي دي، ۳۰۰۰ ماشومانو چې نیم یې د دوه ژبې زده کولو تر اغیزې او پاتې برخه یې د یوې ژبې زده کولو تر اغېزې لاندې راغلي و، د ۸ ماشتنۍ څخه تر ۶ کلنې پورې، یعني د ۶ کلونو په اوږدو کې تر څېړنې لاندې ونیول شوه، په پایله کې دا ثابته شوه،چې برسیره پر دې چې دوه ژبیزو ماشومانو دوې ژبې په ښه توګه زده کړې وې، له خورا لوړ هوش څخه هم برخمن و.

پایله:

په اصولي توګه د دوو ژبو زده کول په دوو طریقو ترسره کېږي، یو دا چې لومړی ماشوم یوه ژبه زده کړي او بیا وروسته دویمه ژبه ورته زده کړي، او دویمه طریقه یې دا ده چې په هممهاله توګه کولای شی چې دوې ژبې زده کړي.

خو ارواپوهان وړانديز کوي ،د دې پر ځای چې ماشومانو ته د دوو ژبو زده کول په وقفه یي توګه تر سره شي که په همماله توګه ورزده شي، دا به ډېره ګټوره پرېوزې.

اندېښنه دا را ولاړېږي چې ایا ماشومان دا وړتیا لري چې د دوو ژبو پېژندګلوي وکړي او کله چې دویمه ژبه زده کوي، هغوی په دې باندې پوه دي چې د دوو ژبو د زده کولو په حال کي دي؟! پروفیسور پاتر په ځواب کې وایي: کله چې ماشومان د دو ژبو د زده کولو په ماحول کې راشي، هغوی د څو میاشتو په تېرېدو سره په دې پوهېږي چې دوی په دوو ژبو باندې خبري کوي، او حتی پوهېږي چې له کومو کسانو سره په کومه ژبه باید وغږېږي.

اخځلیکونه:

  1. استاینبرګ،دني/ درآمدی بر روانشاسی زبان// ژباړه: ګلفام، ارسلان
  2. کین، آیزنک/ روانشناسي شناختي حافظه/ ژباړه: ډاکټر زارع حسین
  3. اجسون، جین/ زبان و ذهن (روان-زبانشناسی) ژباړه محمد فایض
  4. Language universal/David W. Carol

په پښتو تصوفي ادب کي د ستر احمدشاه بابا او ارزاني خيشکي رول

د پښتو تصوف لومړۍ برخه د ښکاره اسنادو له مخي په اومه هجري پېړۍ کي د کلات په سيمه کي د يوه مشهور صوفي او شاعر شيخ متي(رح) لخوا راپيل سوې ده،وايي چي شيخ متي(رح) يو ديوان ليکلى وو1 چي زياته برخه يې پر تصوف راڅرخېدله چي دغه دېوان بيا د مغولو د تېريو په زمانه کي له منځ ولاړ2 .
د تصوف دا لړۍ په لسمه پيړۍ کي له يوه اوږده ځنډ وروسته شيخ عيسىْ مشواڼي3 ته رسيږي او له هغه څخه وروسته د پښتو تصوفي ادب په دوران کي زموږ سترګي په همدېپېړۍ کي پر يو بل متصوف شيخ علي سرور لودي4 لګيږي دې شاعر او اديب هم په وار سره په خپله شاعري کي تصوف په ښه شرنګېدلي ډول وړاندي کړى دى.له ده را وروسته په يولسمه پيړۍ کي يو بل نامي متصوف شيخ بستان بړېڅۍ5 زموږ مخي ته راځي چي هغه په تصوف کي د يوې لوي حلقې تښتن هم دى او د ده په شاعرۍ کي هم تصوف په شرنګيدلي انداز وړاندي کړل سوى دى.د دې درې متصوفينو څخه وروسته د پښتو ادب د لومړۍ دورې په ورستۍ برخه کي (د ١٠٠٠ هـ ق کال په شاوخوا کي) يو بل روحاني شخصيت سته چي هغه شيخ صالح محمدالکوزى 6 نوميږي چي داسړۍ د پښتو ادب د لومړيو متصوفينو اخيري سړى باله سي.
د پښتو تصوف دوهمه دوره په ټوليزه توګه پر دوو مهمو ډلو روښانيانو(پير روښان7 يې پير او مرشد وو چي په منظمه توګه يې تصوف په پښتو او پښتنو ننويست )او دروېزيانو (د پير روښان او د هغه د پيروان په وړاندي يې سنګر نيولي وو چي بنسټګر يې اخوند دروېزه ننګرهارى8 وو)را څرخي دا دوره په پښتو او پښتنو کي ځکه د خورا ارزښته ډکه ده چي تصوف پکښي په منظمه توګه پالل سوى او هغه ته چوکاټونه او قيدونه ټاکل سوي ډلي او طريقي منځ پکښي راغلي او په پښتنو کي د يوه نهضت په توګه راڅرګند سوى دى.
په دې دوره کي د پير روښان په ډله کي يو مشهور شاعر ليکوال او صوفي (ارزاني خيشکى) تېر سوى دى دا شاعر او صوفي د پير روښان يو نامي او مشهور مريد دى د دپه اړه مولانا عبدالقدوس قاسمي په خپل يو شعر کي داسي ليکي:
په سړبن کـــي د زمند دى
او په خيشکــــي کي له زير
دا شعر يــــــــــې دى کښلى
په خپل منطـــــــق الطـــــــير9
د ده د پيدايښت او مرګ څرګنده نېټ نسته خو دا څرګنده ده چي دى د نوښار له خيشکو څخه دى دئ په خپله يوه رباعي کي د ځان په اړه داسي کاږي:
په پښتو ژبه ويـلي
فقير ارزاني افغان دى
دى په خيشکو کي لــــه زير
د والد نوم يې برهــــان دى10
اخوند دروېزه د ارزاني خيشکي په اړه داسي کاږي چي دوى درې وروڼه ملا ارزاني،ملا عمر او ملا علي د هند له لوري راغلل او له پير روښان سره يو ځاى سول او هغه داسي پسي زياتوي چي خيرالبيان پير روښان يوازي نه دى کښلى بلکي د خيرالبيان په کښلو کي د ارزاني لوى لاس دى11،نو دلته دا خبره ښه پوره په زبات رسيږي چي ملا ارزاني د پيرروښان د نهضت تر ټولو مهم کس دى او اخوند دروېزه په يو بل ځاى کي د ده په اړه کاږي چي کله پيرروښان په جګړو پيل وکړ نو هغه بيرته هندستان ته ستون سو نو دلته له دې ځايه ويلاى سو چي هغه په هندستان کي زېږېدلى او هلته مړ سوى دى مخکي موږ و ويل چي د ارزاني د مرګ او ژوند نېټه څرګنده نه ده مګر د هغه د يو او نيم بيت څخه د هغه د ژوند مهال په ډاګه کيږي هغه په خپله يوه څلوريزه کي داسي کاږي:
دا غزل په تاريـــــــــــــخ کښلې
په حساب د دوست دغو وي
غين زر،دال يـــــــــې څلور دى
په شپږ يا د حســـــــاب واو دى12
نو له دې بيته دا پايله را وزي چي ارزاني خيشکى په ١٠١٠ هـ ق کال کي لا ژوندى وو ځکه د پورتني بيت څخه ١٠١٠ داسي په لاس راځي:
١٠٠٠+٦+٤ =١٠١٠
يا په دې بله څلوريځه کي چي داسي ده:
ارزاني وينا کړه عــــــــــــرض
آشنايي د حق ده فـــــــــــــرض
د دې عرض تاريخ و غواړه
په حساب له حرف يـــــــــرض13
له پورتني بيتو څخه هم د ١٠١٠ هـ ق سنه په لاس راځي،تر دې ځايه د ملا ارزاني پر ژوند و ږغېدو اوس به راسو د هغه پر شاعرى به لږ و ږغېږو او د تصوف هنداره به ورته و نيسي چي څه پکښي ښکاري.
ارزاني په خپل خواږه کلام سره د پير روښان و طريقې او لاري ته تل پاتى رنګ او خوند ورکړۍ په خپل جادګر کلام سره يې د هغه وخت د قوايد او شرايطو په نظر کي نيولو سره د پير روښان ټول تصوفي مسلک په خپلي شاعرى کي رانغښتى دى يعني هغه خپل ټول ادب او کلام د پير روښان د مسلک تشريح او توضيح ته وقف کړى دى دې شاعر نه يوازي دا چي خپل شعري خوند يې ساتلى بلکي د هغه فني اړخ يې هم له نظره نه دى غورځولى مګر له هنري اړخ د هغه شاعري په دې خاطر چي ټول حقايق دي او کومه خيالي او مهاله خبره پکښي نسته ډېر کمزورى دى او يو بل عمده علت يې دا کېداى سي چي دا شاعري يو ډول نصيحتي يا په بله اصطلاح مذهبي شاعري ده نو ځکه دا رنګ پيکه پکښي ښکاري خو ځيني ځايونه داسي هم د چا مخي ته راځي چي د مجازي ميني څرک به ترې لګيږي خو په بشپړه توګه مجازي مينه نه ده کچيري څوک په جدي توګه ورته متوجې سي نو و به ګوري چي د خبري سر بل ځاى تړل سوى دى.
ارزاني په خپله شاعري کي د وحدت الوجد فلسفه چي د پير روښان د لاري اساس دى په پوره زور سره تايد کړې ده لکه په دې بيتو کي:
حق د ميم ډېوه کړه بله
د مخفي ګنج ل امواجه14
يا:
يو الف پر کثرت راغـــى
د ديرش حرفو له افواجه15
يا:
د يو وحدت له اصلــــه
د کثرت شو ډېر فروع16
او هغه په خپله شاعرى کي د پيرروښان د لاري اته مقامه داسي بيانوي:
شريعت دى طريقــــــــــت دى
حقيقت يې معرفــــــــــــــت دى
هر چي دا څلور يې خپل کړه
د بابا آدم پـــــــــــــــــــــــر پت دى
بل قربت بل يې وصلت دى
بل وحدت بل سکونت دى17
او هغه په خپلو ټولو اشعارو کي د پيرروښان د اوو صفتونو متفرقه او پاشلې يادونه کوي مثلاً هغه د حرمو څخه د ځان ساتني په اړه وايي:
که په لوږه دي نوس بند کړ
زر به مه شــــــــــــي در طلوع18
يا دا:
نوس په رياضت مشغول کړه
حيوان مه شه ډېر مه څــــــــــــــره
مزه ناک خواړه کړه ليــــــــــــري
د نوسوټي له اخـــــــــــــــــــــــــــوره19
په پورتني بيتو کي دوهم صفت(اسراف دي نه کوي لږ دي خوري او لږ دي څښي) هم نغښتل سوى دى په دې توګه هغه په خپلو اشعارو کي ټول اووه صفات رانغاړلي دي.
د دې دورې(دوهمي دورې) په اخيري کي د پاشلو او تيت او پرک متصوفينو په منځ کي زموږ سترګي د افغانانو پر يو ستر شخصيت او د اوسني افغانستان پر موسس عليحضرت احمدشاه بابا رحمة الله عليه باندي لګيږي د پښتنو د دې ستر امپراطور په لاس کي د توري تر څنګ د نورو پښتني مشرانو په څېر قلم هم په خورا بېخارى سره ښکاري او دا زباتي چي پښتانه يوازي د توري د ميدان مېړني نه دي بلکي هغه د ملي مشر حاجي ميرويس خان نيکه خبره چي پوه او علم يوازي د ناز او نعمت د خاوندانو په کورو کي نه دى بلکي زموږ په غرو او رغو کي هم پوهان او عالمان سته د افغانانو د دې ستر امپراطور د توري په څېر د هغه قلم هم ډېر تېزى دى هغه که د توري په ډګر کي مسلمانان تر پاني پت او اصفهان پوري د کافرو له توري خلاصول په بل اړخ کي يې يو ښکلى قلم هم ورسره درلودى او په هغه سره يې د ستر شاهنشاه او د نړۍ د مالک ستر پروردګار صفتونه داسي کښلي چي د تصوف سرتاج ګرځيدلي.
د نادر افشار قلي په زمانه کي د هرات د ابداليو په يوې مشهوري کورنى کي د زمان شاه ابدالي پر کاله يو کوچنى و زېږېدى چي د نبوغ او هوښيارى ځلايې له هم هغه ماشومتوبه په تندي کي ځلا کول له کورني دود سره سم احمدخان و نمول سو چي ورسته په احمدشاه او بيا د ملت په بابا او ستر امپراطور عليحضرت احمدشاه بابا مشهور سو چي د اوسني افغانستان د تاسيس سره په څنګ کي يې د اسيا د مرکزي سيمو ټول مسلمانان د هندواڼو او نورو کفري طاقتونو څخه و ژغورل او په خپله خدايي مينه يې د تصوف د ميدان ډېر لوړ لوړ پړاونه هم طى کړل احمدشاه ابدالي يوازي يو شاه نه وو بلکي هغه يو لو متصوف او سالک هم وو هغه په تصوف کي خپله خاصه لاره لرل او هغه ته يې خپل مقامونه ټاکلي وه او د هغه تصوفي ياران او ملګري د هغه په ټولو چارو کي د هغه ښى بازو وه احمدشاه ابدال په تصوفي لاره کي ځان ته خپل پيران لرل چي هغه په ښکاره توګه سره ميافقيرالله او شاه ولي الله خپل پيران بلل او داسي ويل کيږي چي پير صابر شاه هم د هغه له مرشدانو څخه وو او پر هند او شاوخوا سيمو باندي بريدونه او د هغه ځاى د مسلمانانو ژغورل هم د ځينو متصوفينو په غوښتنه سوي چي په هغو کي د شاه ولي الله د پرله پسې ليکونو او غوښتونو خبره تاريخي او سياسي ارزښت لري.
د هغه تصوفي رنګ يوازي د هغه تر عادي ژونده نه دى پاته سوى بلکي د هغه شاعرۍ ته يې هم په پوره لاره کړې ده لکه په دې لاندي غزل کي چي فرمايي:
لــــــــــه خپلي خودى تېر سوم
خـــــــود به زه سم خود مــرآته
مـــــــعرفت به مي روزي سي
کــــــه فاني سوم و فنـــــــــــا ته
دا د يار مينه خـــــــــــــــــوږه ده
په پرېکړي سر ده زبــــــــــــاته
عاشقان په عشق ژونــد دي
غافلان ګڼه مـــــــــــــــــــــــــراته
عاشقان چي سر فانــــــــي کا
فاني خود و کا اثبــــــــــــــــــاته
سر فاني کړه احمدشـــــــــاهه
يار به ووينې مخ راتــــــــــــــه20
احمدشاه بابا د تصوف په دوو مشهور لارو (وحدت الشهود او وحدت الوجد)کي پر و حدت الوجود دونه ټينګ ولاړ دى چي ان ځان له نوره بولي لکه په دې لاندي بيتو کي:
عالم لــــــه نوره پيدا سوى
دا قـــــــــــــدرت واړه له خدا
زه احمد له نوره پوه سوم
اوس ثنا کـــــــــــــــــــــړم ربنا21
هغه په پرله پسې توګه د وحدت الوجود فلسفه په خورا درب او درز سره بيانوي لکه په دې لاندي څو بيتو کي:
د کثرت بازار يې جـــــــــوړ کړ
عجيب نور پکښي جولان که
لکه نور له ځانه بيل ســــــــــــــــو
د موجود هايي نشان کــــــــــــه
پټه ها وه په عدم کښــــــــــــــــــي
د انسان نقش يې په ځان کـه22
اوس په پورتني بيتو کي په ښکاره د وحدت الوجود فلسفه ښکاري ځکه وجوديان په دې باور دي چي (همه اوست) يعني هرڅه هغه دى،دلته په دې بيتو کي هم همدا فلسفه نغښتې ده يعني هغه په دې بيتو کي هرڅه د خداى(ج) د وجود برخه بولي.
هغه د خپل تصوفي مسلک لپاره څلور مقامونه ټاکلي دي چي دا څلور بيا هر يو ځان ته فروعات لري هغه د خپلي پښتو الف نامې په يوه بند کي چي د غزل په چوکاټ کي ليکل سوې ده د خپل مسلک دا څلور مقامه داسي بيانوي:
طريقت باريکـــــــــــــه لار ده
حذر بويه له زنبــــــــــــــــــــوره
که په سالک باندي راسي
دا څو مقامه پــــــــــــــــــــــــوره
څلور ت يې ګوښې نه دي
نه په رفتار دي ځبله دوره
مقامت يې بيل وايـــه سي
که سالک خبر سي له دستوره
جبروت لره چي راســـــــــــــــــــــــــــي
کل جهان بويه پـر نـــــــــــــــــــــــــوره
د بقا بقا يې ګــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوره
وزه ته د ژوندون له قبــــــــــــــــــوره
د لاهــــــــــــــــــــــــــــــــوت لا منزل دئ
د نور سره رطب غواړه له کجوره
د هاهوت الــــــــــــــــــــــــف ته واخله
چي و نه وينې د هـــود جنت حوره
د هوهو درياب لـــــــــــــــــــــــــه موجه
اراده قدرت د علم تــــــــــــــــــــــــوره
هو جامع دئ بې پايانـــــــــــــــــــــــــــه
لابيان څه وايم له صـــــــــــــــدوره23
په پورته بيتونو کي موږ و ليدل چي الحضرت بابا د يوه سالک لپاره څلور مقامه ټاکلي دي اوس دلته په دې بيتو کي ماته دا موضوع لږ ګونګ ښکاري چي دا څلور مقامه نو څه شي دي ځکه د هغه په دې بيتو کي دا خبره په زغرده نه ده ښکاره سوې خو بيا هم زه (د بقابقا،د لاهوت منزل، هاهوت الف،د هوهودرياب او په جبروت)په کليمو کي لږ او زيات شکمن يم ځکه په تصوف کي دې ته ورته او په دې کلماتو کي شاملي مشهوري کلمې سته چي هغه عبارت له (ناسوت،جبروت،لاهوت او ملکوت)دي خو نه پوهېږم چي بابا ځان ته د تصوف و دغه مقامونو ته ورته نور مقامونه رامنځ ته کړي او که مقامونه هغه دي يوازي په نمونو کي يې توپير موجود دى،خو بابا په خپل ديوان کي يو ځاى دغه مقامونه داسي را اخلي:
ناسوت وجود بې معنْى دئ
ملکوت د ميني کــه آبخوره
جبروت جلوه د زړه نـــورکه
لاهوت نور بې حد سترګي توره
په لاهوت غلطه مـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه سه
پر مقام د هو غواړه سر تـــــــــــــــــــــــــوره
د هاهوت جلوه کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
پر واهوت د معرفت و لمر ته ګوره24
اوس دلته د سړي څخه لار او ګودر ورکيږي چي دا څلور مقامه نو څه شي سول. بابا په خپله تصوفي شاعرى کي يوازي تر دغو مقامونو پوري مقيد نه پاته کيږي هغه د روښاني تصوف په څېر ځان ته اخلاقي او کړنيز صفتونه هم لري چي هيڅ ځاى يې هغه مقيد کړي نه دي بلکي په نصيحتي توګه يې هغه را اخصتي دي مثلاً بابا په خپله ټوله شاعري کي څو ځايه د صبر او حوصلې،له درواغو د ځان ساتني او نورو ورته صفتونو توصيه کوي لکه په لاندي بيتو کي :
که بلا زور درباندي وکـــــــړ
ګوره په صبر زړه خموش کړه
که يار زهر په لاس درکــــړي
له محبته يې ته نوش کړه25
يا دا چي:
حق وينه حق وايـــــــــــــــــــــــــه
حق جويه له سبحانـــــــــــــــــه
د يقين به شا وراســــــــــــــــې
حق باطل بېل که له ځانه26
بابا په خپله اخستې تصوفي لاره کي همېشه پر ډېر تکليف ګاللو او زحمت ټينګار کوي او په هر ځاى کي د ځان قرباني کول او د خپلي خو دى د پرله پسې وژلو خبره را اخلي چي دا ډول تکليف ګالل او پر ځان سختي تېرول هغه په اکبريه طريقه کي را ولي لکه له دې لاندي بيتو څخه چي د هغه دا ډول فکر په زغرده ښکاري:
عاشقان په عشق ژونــد دي
غافلان ګڼه مـــــــــــــــــــــــــراته
عاشقان چي سر فانــــــــي کا
فاني خود و کا اثبــــــــــــــــــاته
سر فاني کړه احمدشـــــــــاهه
يار به ووينې مخ راتــــــــــــــه27
يا دا چي:
که يار زهر په لاس درکــــــــــــــــــــړه
له محبته يې ته نوش کـــــــــــــــــــــړه
د نفس پندونه ډيــــــــــــــــــــــــــر دي
ته غيرت باندي سر پـــــــوش کړه
د عشق لاره سربـــــــــــــــــــــــازي ده
ته له هوشه ځان بې هوش کړه28
مګر د ښکاره اسنادو له مخي او د هغه د شاوخوا تصوفي حلقې څخه داسي ښکاري چي هغه د نقشبنديه طريقې پيرو دى خو دلته يو بله د تامل وړ خبره سته چي په پښتنو کي دغه بهرني تصوفي اصطلاحات او نموني يوازي تر نمونو پوري پاته دي ځکه په پښتنو کي تصوف د دغو نمونو په نسبت تر ډېره ځايه نسبي دى نه کسبي ځکه حمزه بابا د خوشال په يو شعر کتاب کي د وحدوت الوجود فلسفې د غښتلي کولو لپاره پرله پسې کوښښ کړى دى دا کتاب چي د خوشال خټک پر دې بيت راڅرخي:
پر هر څه کي ننداره د هغه مخ کړم
چي له ډيري پيداييه نا پديد شه29
اوس په پورته بيت کي که و ګور ننداره کول خپله وجودي پېښه نه ده بلکي شهودي پېښه او بيا په روښاني تصوف کي ډېر داسي ځايونه سته چي سړى شهودي فلسفې ته ورکاږي نو زما په نظر دا خبره او دا نوموني تر ډېره ځايه صرف تر نمونو پاته سوي دي او د بابا د نقشبنديه توبه لپاره موږ د هغه شاعري ثبوت نسو ورکولاى ثبوت يې يوازي د هغې زمانې هلته مروجې طريقي يوه خبره چي د تصوف په تاريخي سير کي د پاملرني وړ ده هغه دا ده چي په افغانستان او پښتونستان کي يوازي چشتيه،قادريه او نقشبنديه طريقي تاريخي ريښې لري او د مخکنى خبري په تائيد ټولي طريقې دې سيمي ته يوازي په نامه راغلي دي نه د هغو ټولو اصول سره يو ځاى کوم اصول چي طريقې د ځان لپاره لري مثال يې په اوسني افغانستان کي د قادريه طريقي د ذکري حلقو ورکولاى سو په قادريه طريقه کي نڅا او سرود نسته مګر دا اوس په کندهار،هلمند،کوټه کابل او نورو ټولو افغاني او پښتني سيمو کي قادريه او نقشبنديه طريقو حلقې په نعتيه کلامونو سره او د مريدانو او سالکانو په سر اچونه سره مخ ته ځي.
نو له پورتنيو تشريحاتو څخه ويلاى سو چي بابا نه نقشبندي وو او نه وحدت الوجدى مګر د هغه شاعري په ناخداګانه توګه د وحدت الوجدى د فلسفې خواته ميلان پيدا کړى دى او دا هم د يو تصادف له مخي بابا خپل تصوف په خپله لاره او خپل ډول مخ ته بېولى خو يوه خبره سته چي د مکاني او چاپيريالي تاثيراتو څخه خالي نه دى ښه به دا وي چي څېړونکي او شنونکي د دې پر ځاى چي هغه د نړيوالو تصوفي معيارنو يا په بله اصطلاح د فلسفي تصوف په هنداره کي و ګوري،هغه د رښتني اسلامي تصوف په رڼا کي چي حضرت محمد(ص) يې بنسټګر دى و ګوري ځکه بابا ته معيار قران او حديث وو نه نوري ډلي او ټپلي او هغه د څلور طريقو نهايت زيات احترام درلود لکه په دې لاندي بيتو کي چي خپله واي او سالک د هغه و عملي کولو ته را بولي:
پيرو د نبي اوســــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
کړه د کبر شمله کـــــــــــــــــــــــــوره
دى د خـــــــــــــــــــــداى حبيب دئ
چي عالم يې دى له نــــــــــــــــــوره
څلور لاري ګوښې نـــــــــــــــه دي
لکه ثمر د خپل پردو آبخوره30
تر دې ځايه موږ د بابا پر تصوفي شاعرى و ږغيدلو خو يوه خبره چي زما بايد هېره نه وي هغه دا د چي تر دې ځايه دا ټولي خبري زما نظر دى دا کومه پرېکړه نه ده چي خداى ناکرده خلګ په دې ګناه و نه نيسي چي له ځانه مي مفتي جوړ کړى او بې کتابه فتواوي ور کوم،د بابا د تصوفي سمبولونو او تصوفي کلماتو پر وضاحت به په راتلونکي مبحث کي په تفصيل سره و ږغېږو.
د بابا او خيشکي
د شاعرۍ مخالف
او ورته اړخونه
موږ په پورته مبحث کي د بابا او خيشکي پر تصوف د هغوى د شاعرى په رڼا کي و ږغېدو اوس راځو په دې مبحث کي ګور چي د بابا او خيشکي په تصوف کي څونه ورته والى دى او څونه بېلتون.
ما د بابا او خيشکي ټوله شاعري يوازي د دغي لنډکى کتني لپاره و کتله يو شى چي ما ته ډېر د تعجب وړ ښکاره سو هغه دا وو چي د بابا او د خيشکي شاعري هم د نظمي اړخه او هم د مانوي اړخه تر حد زياته يو او بل ته ورته ده هغه په دې مانا چي ډېر داسي اوزان وو چي سره برابر حتا ډېر داسي ابيات وو چي يوازي د څو کلمو په توپير په عيني مانا عيني وزن او عيني کلمو ليکل سوي مثلاً په دې بيتو کي:
زما دا وينا غــــــــــــــــــــــــــــــــوږ باسه
زړه له کل غيرو جارباسه(بابا)31
د فقير وينا و نغــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوږه
خيري و کاږه له غوږه(خيشکى)32
يا دا چي:
له وحدته رابيرون ســــــــــــــــــــــــــــــــــو
د زړه کوټه يې کړه ودانه(بابا)33
له وحدته را روان شـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
ميم يې را وست تر کثرته(خيشکى)34
يا دا چي:
له کامله تلقين واخلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
له دغه تلقين ځان مدهوش کړه(بابا)35
کامل به دي زړه خلاص کا
د دنيا له بده زوږه(خيشکى)36
اوس پورته بيتونو له ټولو اړخونو ورته دي اوس که چيري څوک د بابا او خيشکي شاعري و ګوري نو دا به ښکاره ور مالومه سي چي دا شاعري په حقيقت سره هم ډېره سره ورته ده اوس دلته تاسو د بابا د شاعرى او خيشکي د شاعرى د مانوي اړخونو ورته والي ته وګورى:
بابا په هر ځاى کي په پرله پسې توګه د دنيا د فانيتوب خبر ورکوي او خلګ د تل پاتي ژوندانه يا د اخرت و ورځي ته متوجهي کوي په دې چاره کي خيشکي هم له بابا سره يو شان دى لکه په دې لاندي بيتو کي با با هم د دنيا د فنا وايي او خيشکى هم:
اې زما دله کاوکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د تا څه له ديغه واکـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
يوه ورځ به دې کا لـــــــــــــــــــــــــــــــــــــري
د دنيا له فاني ژواکه(خيشکى)37
څه وفا په دا نــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړۍ
څه سو خلق چي يې سنا اوو دې څړۍ
د دنيا قدر مي و ليده په سترګــــــــــــــــــو
له اطلسه برابره ځي شـــــــړۍ(بابا)38
بابا په پرله پسې توګه د زړه د پاکى لپاره د ذکر او د خداى ميني ږغ کوي او خيشکي هم له بابا سره په دې چاره کي همږغى دى لکه په دې لاندي بيتو کي:
محبت د زړه ايينه کــــــــــــــــــــــــــړه
بيا له زنـــــــــــــــــــــګه يې ته ژغوره
محبت ګڼه صيقـــــــــــــــــــــــــــل دى
کړه د زړه تخته په توره(بابا)39
ستا د زړه ارسي ده رنګـــــــــــــــــــــــــه
د دويي په غم نمناکــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د کامل ذکر صيقل کـــــــــــــــــــــــــــــړه
د زړه ايينه کړه پاکه(خيشکى)40
بله مهمه مسئله په تصوف کي د نفس سره مجادله ده بابا او خيشکى دواړه په دې مسئله کي ډېر جدي دي او بابا خو بيخي د نفس او خودى د لمنځه وړلو خبره کوي لکه په دې لاندي بيتو کي:
ل لا ځان نفي کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
اثبات هله په راستي کـــــــــــــــــــــــــړه
هستي يوه نيستـــــــــــــــــــــــــــــــــــي ده
ته دغه نيستي هستي کړه(بابا)41
يا په دې بيتو کي:
صورت ستا حــــــــــــــــــــــــــــــجاب دئ
تې د سر په وينو سور کــــــــــــــــــــــــړه
که خودي واخلې له ميانــــــــــــــــــــــه
بېخودي خود حضور کړه(بابا)42
يا دا چي:
چي نه وې هــــــــــــــــــــــــــــــله څه وې
ځان نابـــــــــــــــــــــود ګڼه اې وروره
که د ځان په نابــــــــــــــــــــودۍ سې
شها به وويني سر توره(بابا)43
اوس و ګورى په دې اړخ کي د خيشکي مثالونو ته:
که نوسک درته و غاپـــــــــــــــــــــــــــــي
ورته و وايه کري شـــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
له خناسه سره نښلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د يقين په تېره تېشه(خيشکى)44
يا دا چي:
راشه و سوزه ايره شــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
که بايد دي لـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه دره
نوس په رياضت مشغول کـــــــــــــــــــــــــــــه
حيوان مه شه ډېر مه څره(خيشکى)45
يا دا چي:
لکه اسماعيل عيد قربان شه
خودي کړه ته خپله ذبحــــــــــــه
د دوه عُسر ميان يُســــــــــــــــــــــــــــــــر
کړه بيان الم نشرحه(خيشکى)46
تر دې چي ورتير سوو يوه بله خبره چي د تصوف له بنسټيزو توکو څخه ګڼل کيږي هغه باور او يقين دى په دې مسئله کي هم بابا او خيشکي سره ملګري دي او ګمان د ايمان زيان بولي:
د نفي په اور کړه ويـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــلي
پر زړه ګي د خناس زخـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د اثبات پر سراى ورکښيوځــــــــــــــــــــه
صفت کړه د شاه له رخه(خيشکى)47
يا دا چي:
که د يقين سپڼسى دى سست دى
نن يې مزى کړه وريشـــــــــــــــــــــــــــــه
که نوسک درته و غاپـــــــــــــــــــــــــــي
ورته و وايه کرى شـــــــــــــــــــــــــــــــــــه
له خناس سره نښلــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د يقين په تېره تېشه(خيشکى)48
يا دا چي:
دانمد دي تور ګـــــــــــــــــــــــــــــــمان دى
د ګومان تياره ده بـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــده
چي د ګمان قميص واغــــــــــــــوست
هغه بد شه تر ابــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــده
که د زړه سترګي کــــــــــــــــــړې روڼي
احد يو دى له صمده(خيشکى)49
اوس و ګورى په دې اړه د بابا نظر:
د يقين توره در واخلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
نس رقيب باسه له کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوره
که يې و باسې له کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوره
کور به خلاص وينې له شوره(بابا)50
يا دا چي:
د شيطان په نغوته درومــــــــــــــــــــــــي
دوى د سر عقل خــــــــــــــــــــــــــــــــوړلى
د يقين بانـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــدي شپه ده
په ګُمان يې ايمان بايلولى(بابا)51
او يا هم دا چي:
زما هستي په هست ســـــــــــــــــــــــــــــوه
نيستي زړه جــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــام جمه
چي ګُمان لــــــــــــــــــــــــــــــــه ميانه ووت
عشق د يقين لاره کړه سمه(بابا)52
يوه بله مسئله چي د غيري اسلامي تصوف څخه يې اسلامي تصوف ته لاره کړې ده چي د نه خورک يا لږ خورک مسئله ده بابا او خيشکى هم په دې مسئله کي ډېر جدي دي خو بابا تر خيشکى د خپلى شاهنشاهۍ سره سره ډېر جدي دى لکه په دې لاندي بيتو کي:
نغوته د نس پرېــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــږده
چي خلاصه دي وي غــــــــــــــــــــــــــــــــــــــاړه
د هغه ورځ اسباب نن کــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
چي په حلق دي نه چليږي لاړه(بابا)53
يا دا چي:
د نس نغوته پرېــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــږده
نغوته او عمل سيـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــځينه
چي د نس په نغـــــــــــــــــــــــــــــــوته کښېووت
شيطان بې زړه په غاښ چيچينه(بابا)54
اوس دا دى و ګورى چي خيشکى په دې اړه څه وايي:
د لوږي تېغ در واخلــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
پرې پليت نفسک و کـــــــــــــــــــــــــــــوږه
هوا حرص يې دي دوه څنګــــــــــــــــــــه
په نه نغوته يې و مږه(خيشکى)55
يا دا چي:
رواچاري يې خپل ورد کــــــــــــــــــــــړي
زيات عادت و نيسه له جـــــــــــــــــــــوع
که په لوږه دي نوس بند کـــــــــــــــــــــــــه
ژر به مه سي درطلوع(خيشکى)56
زړه د خداى کور او يا هم کعبه بلل کيږي خيشکى او بابا دواړه د دې سپېڅلي ځاى د پاک ساتلو لپاره ډېر پام کوي او د دې نصحت کوي چي هغه بايد پاک و ساتل سي ځکه دا د خداى کور دى،لکه په دې لاندي بيتو کي چي وايي:
يقين د زړه دئ بې ادراکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
که سينه کړې له غيرو پاکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
هر چار به بې ريا کــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د زړه په نوره تماشا کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
احمدشاه چي د مخه ليري رِداکه(بابا)57
يا دا چي:
د دالته شها ګــوره
که خبر يې د زړه لــــــــــــــــــــــــه کوره
د تا زړه عــــــــــــــــــــــــــــــرش الله دئ
که د زړه تخته دي نه وي تـــــــوره
نحن اقرب اليـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
و خپل اصل و ته ګوره(بابا)58
او يا دا چي:
ي يــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــو اکبر دئ
د هر چا و زړه خبــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــر دئ
زړه ساته له غيــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــرو
که دي صاف د زړه دفتر دئ(بابا)59
اوس په عيني موضوع کي د خيشکي دا څو ورته مثالونه هم و ګورى:
د شهباز بازي مه غــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــواړه
د نوسټي له لګــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
دا لګړ به دي زر کانـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــدي
ستا د زړه خونه ککــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
زړه دي جليلي کعبـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه ده
دا تر عرشي کرسي ده لوړه(خيشکى)60
يا دا چي:
د تا دل د حق ارســـــــــــــــــــــــــــــــــي ده
و يې کاږه لــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه نمده
دا نمد دي تـــــــــــــــــــــــــور ګمان دى
د ګمان تياره ده بده(خيشکى)61
او يا هم دا چي:
ستا د زړه ارسي ده رنګـــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د دويي په غم نمناکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د کامل ذکر صيقل کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
د زړه ايينه کړه پاکـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د تليقين غلبيل در واخلــــــــــــــــــــــــــــــــه
در پرې وکاږه له خاکـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
په دا ذکر زړه جارو کــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
د دې غير له خاشاکه(خيشکـــى)62
بله مهمه مسئله چي بابا او خيشکي دواړو را اخستي ده هغه د انسان د وجود مسئله ده چي د دوى(بابا او خيشکي) په زمانه کي به داسي ويل کېدل چي انسان له څلور عنصرو(اور،اوبو،خاور او هوا)څخه جوړ دى بابا او خيشکي دواړو دا خبره را اخستي ده مګر دا خبره اوس په دې ډول نه ده بلکي د نړۍ له پرمختګ سره دا خبره په زبات وه رسېده چي عنصر څلور نه دي زيات دي او دا څلور مرکبات دي،خو له تصوفي اړخه دا کومه مهمه مسئله نه ده نو ځکه د دې تر نوري تشريح تيريږو او په دې بسونه کوو.
داسي نو په دې اړخ کي د بابا او خيشکي په شعرونو کي زيات نور ورته والي هم سته لکه د اصطلاحاتو ورته والى د تصوفي مفرداتو کارونه او نور…
د بابا او خيشکي تر منځ توپيرونه
تر هرڅه لومړى که سړى د بابا او خيشکي ترمنځ په توپير کي ورته متوجه کيږي هغه د بابا او خيشکي د تصوفي شاعرى د کميت او اندزې خبره بابا د خيشکي ټوله شاعري په خپله يوه الفنامه کي راټوله کړې ده او پاته نور دېوان يې له نورو مزايو او رنګا رنګۍ څخه ډک دى او د خيشکي ټوله شاعري وچکلک تصوفي افکار په وچو خبرو کي چي هيڅ شعري تلازمات نه سي مرعت ولاى وړاندي کوي.
دوهم مسئله د بابا لخوا د شعري هنريت او يا شعريت ساتل دي چي بابا يوه موضوع په يوه ښکلي هنري غالب کي اچوي او خيشکى عليه رحمه له هيڅ شعريت څخه کار نه اخلي په دغه اړخ کي و ګورى دا لاندي مثالونه:
لــــــــــه خپلي خودى تېر سوم
خـــــــود به زه سم خود مــرآته
مـــــــعرفت به مي روزي سي
کــــــه فاني سوم و فنـــــــــــا ته
دا د يار مينه خـــــــــــــــــوږه ده
په پرېکړي سر ده زبــــــــــــاته
عاشقان په عشق ژونــد دي
غافلان ګڼه مـــــــــــــــــــــــــراته
عاشقان چي سر فانــــــــي کا
فاني خود و کا اثبــــــــــــــــــاته
سر فاني کړه احمدشـــــــــاهه
يار به ووينې مخ راتــــــــــــــه63
په پورتني غزل کي موږ ګورو چي بابا د خپل شعر شعريت هم ساتلى او خپله تصوفي جذبه يې ښکاره کړې ده په دې شعر کي عارف حقيقي او خدايي مينه ګوري او عام او ساده خلګ مجازي مينه پکښي ګوري چي دغه رنګانګۍ بابا د ټول خلګو ګرځولى او د خيشکي د دې لاندي بيتونو څخه به تاسو ته ښکاره سي چي خيشکي په وچکلک تصوفي او وچو خبرو ځان د يو خاص قشر خلګو لپاره وقف کړى چي هغه صوفيان دي:
د شهباز بازي مه غــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــواړه
د نوسټي له لګــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
دا لګړ به دي زر کانـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــدي
ستا د زړه خونه ککــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
زړه دي جليلي کعبـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه ده
دا تر عرشي کرسي ده لوړه(خيشکى)64
دريمه مسئله چي د بابا او خيشکي د تصوف ترمنځ يې بېلتون راوستى هغه د بابا په مستقيمه توګه خداى ته رابلنه ده يعني پير ته د چا تلقين نه کوي بلکي خداى انسان ته مخامخ دروي او خيشکى عليه رحمه لومړى انسان ته د پير لار ښي او دا لارښوونه کوي چي ته خداى ته وسيله پيدا کړه چي زه په خپل شخصي نظر له دې خبري سره ځکه مخالف يم چي خداى انسان ته تر خپل شاه رګ ډېر نږدې دى نو د دريم شخص ستون مهم نه بولم خو ملاصاحبان په دې اړه ډېر ښه پوهيږي او زه همدومره بسنه پر کوم د دغي خبري د زبات لپاره و ګورى دا لاندي مثالونه:
ستا د زړه ارسي ده رنګـــــــــــــــــــــــــه
د دويي په غم نمناکــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د کامل ذکر صيقل کـــــــــــــــــــــــــــــړه
د زړه ايينه کړه پاکه(خيشکى)65
محبت د زړه ايينه کــــــــــــــــــــــــــړه
بيا له زنـــــــــــــــــــــګه يې ته ژغوره
محبت ګڼه صيقـــــــــــــــــــــــــــل دى
کړه د زړه تخته په توره(بابا)66
اوس په پورته بيتونو کي د بابا او خيشکي موضوع يوه ده خو توپير يې دا دى چي خيشکى د خداى او ځان ترمنځ کامل يعني بل دريم شخص اچوي مګر بابا مخامخ معامله تر سره کوي او د دريم شخص اړتيا نه حسوي داسي نو نور زيات مسالونه هم سته.
او څلورم عمده توپير يې دا دى چي بابا خپل افکار وړاندي کوي او خيشکى د پيروښان او خپل مرشد افکار وړاندي کوي.پنځه عمده توپير يې دا دى چي پابا په ډيري ځايونو کي د تصوفي مفرادتو او تعريفاتو پر خلاف له خپلي غوره کړي لاري وځي خو خيشکي همېشه چي پر هغه خپله اخستې لاره دى چي دغي مسئلې ته مو د بابا او خيشکي د وحدوت الوجود او وحدت الشهود په مسئله کي اشاره وکړه.دې ته ورته نور واړه او لوى توپيرونه نور هم موجود دي خو دا يې ها د يادوني وړ توپيرونه وه.
د بابا او خيشکي د شاعرى پرتلينه يو خورا پراخ او هر اړخيز بحث ته اړتيا لري چي زه په دې وړوکې رساله ګى کي همدمره کافي بولم او تر نوره څېړنه يې تېرېږم او نوري خبري يې نورو بحثونو او بل وخت ته پرېږدم.
په درنښت
محمود مرهون – کابل- افغانستان
:دا دېوان د خداى(ج)مينه نومېدى.1
:پټه خزانه،محمد هوتک،کابل چاپ ١٣٢٤.2
شيخ متي د شيخ عباس زوى په ٦٢٣ هـ ق کي پيدا او په ٦٨٨ هـ ق کي هملته مړ سو.
:شيخ عيسىْ مشواڼى د هند په دامله کي هستېدى او د شيرشاه سوري هممحاله وو.3
:د شيخ علي سرور لودي د ژوند زمانه ٩٦٠ هـ ق ټاکل سوې ده دى د هندوستان په کهرو نومې سيمه کي اوسېدى.4
:شيخ بستان د محمد اکرم زوى دى د کندهار د اوسني ښورا وک د سيمي وو په ١٠٠٢ هـ ق کي وفات سوى دى.5
:شيخ صالح محمد د جلدک په سيمو کي اوسيدى ژوند يې د ١٠٠٠ هـ ق څخه تر ١٠٨٠ هـ ق پوري اټکل سوى دى.6
:پير روښان د عبدالله زوى دى د ژوند او مرګ نېټه يې څرګنده نه ده او هر چا له خپله اټکله کار پکښي اخستى دى په 7
په اصل کي کندهارى اورمړ دى خو ژوند يې د وزيريستان په کاڼي ګرم کي کړى دى.
8 :اخوند درويزه د ګداى زوى دى په ٩٤٢ هـ ق کال په بونير کي وزېږېدى او په ١٠٢٨ هـ ق کي په پېښور کي و مړ.دى په ننګرهار او پېښور کي هستېدلى وو.
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٨مخ)9
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٨مخ)10
:ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٨مخ)11
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٩مخ)12
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٩مخ)13
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٣ مخ)14
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٣ مخ)15
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)16
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٥٨ مخ)17
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)18
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥ مخ)19
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٧٧ مخ)20
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١١ مخ)21
:د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (١١٠ مخ)22
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٧ مخ)23
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٥ مخ)24
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٦مخ)25
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)26
:تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٧٧ مخ)27
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٦ مخ)28
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٣١ مخ)29
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٧ مخ)30
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (١٩٢ مخ)31
:د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٧ مخ)32
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٩ مخ)33
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٢ مخ)34
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٦ مخ)35
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٧ مخ)36
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)37
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٢ مخ)38
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)39
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٩ مخ)40
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١٠ مخ)41
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٩ مخ)42
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٣ مخ)43
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)44
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥مخ)45
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٤ مخ)46
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٤ مخ)47
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)48
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥ مخ)49
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)50
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١١ مخ)51
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١٢ مخ)52
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٣ مخ)53
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٢ مخ)54
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٧ مخ)55
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)56
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (١٩٩ مخ)57
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٣ مخ)58
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١٣ مخ)59
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)60
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥ مخ)61
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٩ مخ)62
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٧٧ مخ)63
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)64
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٩ مخ)65
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)66

لیکوال: محمود مرهون

زما اخځلیک: http://www.larawbar.net/

 

لیکوالي فن دی که هنر؟!

مخکې له دې څخه چې ووایو لیکوالی فن دی که هنر؟ باید دې د فن او هنر تعریفونه واضح کړو.
فن هغه مهارتونو ته وايې چې په کسبي ډول تر لاسه کیږي او یا هم زده کیږي
او هنر هغه مهارتونه دي چې سربیره پر دې، ښکلا سره مل وي او د احساس او عاطفي پاروونکی وي، یعنی نور کسان ځانته را کش کړی او جاذبه لرونکی وي.
لکه څنګه چې په لیکوالي کې دا دواړه شیان نغښتی ده، نو ځکه ویلای شو چې لیکوالی هم فن دی او هم هنر.
که غواړئ ښه لیکولان شئ، دا لاندې ټکو ته ښه پام وي
– ښه لوستونکي واوسئ
– خیال جوړوونکي واوسئ
– ښه کره کتونکي واوسئ
– لیواله(علاقه من) کسان واوسئ
– زړور واوسئ
– حوصله من او زغم لرونکي کسان واوسئ
– او په پای کې ځانته او خپلو لیکنو ته هېله من واوسئلیکوالي فن دی که هنر؟!

د دونیا تر ټولو سپیڅلۍ ځای

په دونیا کې تر ټولو سپیڅلۍ ځای…

کعــــــــــــــــــبه نه ده
بیت المقدس نه ده
واتیکان هم نه ده
تبت هم نه ده

هغه کور ده چې، مور او پلار پکښې درنښت ولری!

ښځو ته سلام ورنکړئ!

نن په صنف کې د اسلامي ثقافت مضمون مو ویل چې پکې د سلام ورکولو اداب او وختونه قید شوی و.
په یو بند کې راغلی و چې ښځو ته سلام کول د اسلام له نظره حرام ده.
دا چې دا لیکنه زموږ کوم پروفیسور کړی و، نه پوهیږم؛ خو د هغه استاد(مولوی) څخه چې موږ ته درس ورکوله پوښتنه مې وکړ، هغه ویل دا د شریعت حکم دی، ورڅخه انکار عین کفر دی.
– ما ورته وویل چې دا څنګه امکان لری چې زه د یوه نجلۍ سره څلور کاله په یو صنف کې تیر کړم او ورته سلام ونه اچوم؟ او يا په دفتر کې خپلو ښځینه همکارانو ته سلام در نکړم او یا هم زما استاده چې زما د معنوی مور حیثیت لری، د هغه سلام ته علیک ونه وایم او یا ورته سلام ورنکړم؟
– را ته وویل چې ځوانه!
– د اسلام نه سر غړولی نشو کولای! په خبره پوهیږي که نه؟!
– ما وورته وویل چې که د اسلام خبره ده، راته ثبوت یې راته ایستلی شې؟
– دا راته وویل چې په اسلام کې شک لری؟
– ما وویل په اسلام کې شک نلرم، ستاسو پر مسلماني باندې مې شک ده، که واقعا اسلام دا شی ویلی ده، راته په آیت یا حدیث ثبوت کړه!
ځینی حدیثونه تیر کړ چې اصلا د موضوع سره ارتباط نه درلود، خو شکر زما عربی زده ده، د آیات او حديثو په ژباړه کې پوهیږم، څوک راباندې تیرولی نشی.
خو ملا جان هرڅه وکړ، بریالی نشو، آخر راته وویل چې زه ستا پر اسلام باندې شک لرم، او سل په سله کې مطمنه یم چې ستا ذهنیت د غربیانو په وسیله تحریف شوی ده
– ما ورته شی ونه ویل او غلی شوم……..
کله چې د جماعت وخت ورسیده، موږ ټولو صنفیان د تل په شان لاړو جومات ته؛ خو ملاجان يواځې لمونځ ادا کړ.
زه حیران شوم چې دوی موږته د یو سنت په خاطر داسی ټینګار کوی چې عین کفر ته مو باسی؛ خو خپله موکده سنت پریږده څه، چې ان کله کله فرض هم ترک کوی، خو پروا یی هم نشته
ما تر اوسه د یو ملا څخه نه ده اوریدلی چې ووایی د ښځو میراث فرض ده که څوک ورنکړی، د هغه په وړاندې جهاد روا ده، یا ووایي چې د ښځو تعلیم فرض ده، که څوک خپله لور نه پریږدي چې درس ووایي هغه د اسلامی شریعت په اساس کافر کیږي.
بس دوی روان دي او ځوانانو باندې ټینګارتیا کوی، چې هغوی له اسلام زړه تورې کړي.
دغه وضعیت راته ډیر دردونکی ده او ډیر ورته خواشينی یم!.

images

کشف راز علمی سجده در نماز

بدن شما به طور روزانه مقدار زیادی امواج الكترومقناطیس دریافت میكند.

شما امواج الكترو مقناطیس را از طریق تجهیزات الكتریكی (موبایل ، تلویزیون ، کمپیوتر و…) كه استفاده می كنید و نمی توانید كنار هم بگذارید دریافت می كنید.

همچنین از طریق لامپهای روشن كه حتی برای یكساعت هم خاموش نمی شود.

شما منبعی هستید كه مقدار زیادی امواج الكترومقناطیس دریافت می كنید.به عبارت دیگر شما با امواج الكترومقناطیس شارژ می شوید بدون اینكه بفهمید!

سردرد دارید! احساس ناراحتی می كنید!                     تنبلی در كار و درد در مكان های مختلف!

این را فراموش نكنید وقتی بعضی از این علایم را احساس كردید!

راه حل همه اینها چیست!!؟؟

یك دانشمند غیر مسلمان (از اروپا) تحقیقاتی را شامل یافتن بهترین روش برای خارج كردن امواج الكترومقناطیسی كه به بدن آسیب می رساند را انجام داده است.

با گذاشتن پیشانی تان بیشتر از یك بار بر زمین، زمین امواج الكترومقناطیس مضر را تخلیه خواهد كرد!این شبیه اتصال زمین(earth)ساختمانهایی است كه احتمال برخورد سیگنالهای الكتریكی (مانند رعد و برق) وجود دارد تا امواج از طریق زمین تخلیه شود.

بنابراین سر را بر خاك بگذارید تا امواج الكتریكی مثبت تخلیه شود!

آنچه این تحقیق را بیشتر شگفت انگیز می كند:

بهتر است كه پیشانی تان را بر خاك بگذارید!

و آنچه شگفت انگیزتر است اینكه:

بهترین راه كه پیشانی تان را بر خاك بگذارید حالتی است كه رو به مركز زمین باشید چرا كه در این حالت امواج الكترومقناطیس بهتر تخلیه خواهد شد.

و بیشتر تعجب خواهید كرد وقتی بدانید بر اساس اصول علمی ثابت شده كه مكه مركز زمین است.

و كعبه درست مركز زمین است!

 

 

بنابراین سجده در نمازتان:

بهترین راه برای تخلیه سیگنالهای مضر از بدن است !

این همچنین كمال مطلوب برای نزدیكی به قادر مطلق است، او كه جهان را اینگونه خلاق آفرید !

قادر متعال همواره از ما چیزی را می خواهد انجام دهیم كه برای خودمان مفید و سودمند است!

موضوعاتی وجود دارد كه دلیلی انجام قطعی آن نمی دانیم؛ اما دیر یا زود ممكن است شما دلیلش را پیدا كنید!

در هر حال شما باید به خداوند متعال ایمان داشته باشید و بدانید هرآنچه برای او انجام می دهید بهترین برای شماست!

 

ما به خاك نمی افتیم تا امواج الكترومقناطیس تخلیه شود، بلكه برای اطاعت خدای قادر متعال سجده می كنیم!ما به فرمان خدا اعتقاد داریم كه همیشه در آن معرفتی است! ایمان ما بخاطر آفریننده است! او همه چیز را می داند!

اما،از آنجا كه دلیل علمی وجود دارد لازم است به مردم نشان داده شود تا هرآنچه مسلمانان انجام می دهند را ببینند؛ این برای همه خوب است!

پس هر فرمانی که از طرف خداوند متعال برای بندگان داده شده درآن حکمتی برای آدمی نیز می باشد.

برگرفته: از وبلاگ سرکارخانم مریم عامری

… ان الله لایحب المسرفین

 مهریه در اسلام یک سنت است ویکی از شروط نکاح است. دین اسلام حد اقل مهریه را (معادل) 380 افغانی مشخص نموده است وحد اکثر آنرا مشخص نکرده است وبه توانایی مرد واگذار نموده است.

یعنی طوریکه بتواند برای خود یک زندگی مرفه(طبق دساتیر دین مقدس اسلام) بسازد.

البته اسلام با صراحت زیادی تاکید نموده است که پرداخت مهریه صرف برای زن است وفقط زن میتواند که مالکش باشد نه پدرش. هر گونه پولی را که پدر دختر از پسر(دامادش) به عنوان مهریه اخذ مینماید، پول اضافی بوده وهیچگونه استحقاقی در آن ندارد. اگر دختر پول را بعد از عروسی به پدرش به عنوان تحفه بدهد خوب است والا هیچگونه اجباری از نگاه اسلام درین زمینه نیست.

این مهریه که امروزه وضع شده است برای پدر دختر(خسر) تادیه میشود که این عمل با دساتیر دین مقدس اسلام کاملا در تضاد است. واسلام این گونه مخارج را حرام دانسته ومومنین به خدا را از آن به پرهیز میدارد.

در قسمت گزاف بودن مهریه نیز باید گفته شود که در اسلام چیزی بنام مهریه گزاف پسندیده نیست. والا برترین مهریه باید مهریه حضرت فاطمه(رض) میبود.

(مهریه حضرت فاطمه(رض)

۱– یك زره كه به مبلغ چهارصد یا چهارصد و هشتاد یا پانصد درهم ارزش داشت.

2- یك دست لباس كتان یمنى.

3- یك پوست گوسفند دباغى نشده.

حتی بستر شب زفاف دختر پیامبر طبق گفته حضرت عایشه وام سلمه(رض) یک فرش نمدی ساخته شده از لیف خرما وبالش استراحت شان یک بالش ساخته شده از پر مرغ بوده است)

قسمت بعدی تهیه جهیزیه بسیار برای عروس است.

در حالیکه در زندگینامه عزیز دل پیامبر”ص” (حضرت فاطمه”رض”)میخوانیم:‌

“على بن ابى طالب(کرم الله وجهه) یک زره را به پیامبر به عنوان مهریه حضرت فاطمه داده بود که پیامبر واپس آن زره را به حضرت علی دا وفرمود: برو این زره را بفروش واز پول آن جهیزیه تهیه کن. وحضرت علی آنرا بازار برد و فروخت. در روایت مختلف، بهاى آن بین چهارصد و چهارصد و هشتاد و پانصد درهم تعیین شده است. ناگفته نماند كه بنا بر بعضى روایات، زره را عثمان خریدارى كرد و بعدا به على اهدا نمود.  

حضرت على(علیه‎لسلام)پول زره را گرفت و خدمت پیغمبر(صلی لله علیه و آله)تقدیم نمود. رسول خدا، ابوبكر و سلمان فارسى و بلال را احضار فرمود. مقدارى از پولها را به آنان داد و فرمود: با مقدارى از این پول‎ اسباب و لوازم زندگى براى فاطمه(علیهاالسلام) خریدارى كنید. قدرى از آن هم را به اسماء داد و فرمود: براى دخترم عطر و بوى خوش تهیه كن و بقیه را به ام سلمه سپرد.”

ابوبكر مى‎گوید: وقتى پول‎ها را شمردم دیدم شصت و سه درهم است و به وسیله آن اسباب و لوازم زیرا را خریدارى كردم:

1- یك پیراهن سفید .

2- یك روسرى بزرگ .

3- یك حوله خیبرى.

4- یك تختخواب كه از پوست خرما بافته شده بود.

5- دو عدد تشك كتانى كه یكى از پشم گوسفند و دیگرى از لیف خرما پر شده بود.

6- چهار عدد بالش از پوست میش كه از گیاهى به نام اذخر پر شده بود.

7- یك قطعه حصیر هجرى.

8- یك عدد آسیاى دستى.

9- یك كاسه مسى.

10- یك مشك چرمى براى آبكشى.

11- یك طشت لباسشویى.

12- یك عدد كاسه براى شیر.

13- یك ظرف آبخورى.

14- یك پرده پشمى.

15- یك آفتابه.

16- یك سبوى گلى.

17- یك عدد پوست براى فرش.

18- دو كوزه سفالین.

19- یك عبا.

هنگامى كه جهیزیه حضرت زهرا را خدمت پیغمبر آوردند اشكش جارى شد و سرش را به جانب آسمان بلند كرد و گفت: خدایا این عروسى را براى كسانى كه ظرف‎هایشان گلى است مبارك گردان.

در قسمت مصارف عروسی باید گفت که مصارف بر پایی عروسی ها هم به حدی گزاف است که در بعضی موارد، شنیدن آن انسان بهت زده میکند.

عروسی های که فعلا به شکل مدرن گرفته میشود وبلند ترین مصارف را نیز میگیرد باید گفت: این روش عروسی ها صادرات غرب بود ویک پدیده غیر اسلامی است. چون در اسلام چنین عروسی ها وجود نداشته والا قرآن واحادیث مارا از آن آگاه میساخت.

در حالیکه اگر به عروسی دختر پیامبر”ص” یک نظر اندازی کنیم شاملین جشن بر پایی عروسی آن کمتر از ۳۰ نفر بوده است که تمام مصارفش محدود به دو کیلو خرما وچند گیلاس شیر بوده است.

(بیایید حالا یک مقایسه کنیم! اصلاً عمراً وابداً قابل مقایسه نیست.)

اگر این سوال مطرح شود که در آن زمان مردم در فقر بودند وتوان پرداخت چنین مصارف را نداشته اند وآیا در قرن ۲۱ هم باید به همان شیوه زیست؟

در جواب باید گفته که این مقوله اصلا صدق نمیکند. چون بودند کسانی که ۱۴۰۰ قبل، در سطح جهانی از نگاه ثروت شهرت داشتند ولی ما در هیچ موردی نه خوانده ایم که چنین مصارف گزافی وجود داشته. بطور مثال زنگی حضرت عثمان”رض” را باید مطالعه کرد.

در دین اسلام همه چیز بر مبنای یک زندگی سالم تهیه وبرنامه ریزی شده است وهمه موارد اصولی را خداوند(ج) به طور سریع در قرآن ذکر کرده است وپیامبر اسلام آنرا با احادیث گهربارش تشریح نموده است وبرای اطمینان قلوب مردم، اولا خود آنرا در زندگی شخصی خود وبعد در زندگی فامیلی وفرزندانش پیاده نموده، سپس در اصحاب خود را به آن توصیه نموده است وبعداً در قدم آخر مسلمان دیگر را به فرا گرفتن وعملی کردن آن فنون در زندگی روزمره خویش به منظور داشتن یک زندگی اسلامی وسالم تشویق میکند.

ما مسلمانان باید از زندگی پیامبر (ص) الگو بگیریم وبر علاوه زندگی پیامبر همه موارد که مشابهتی نداشته باشد، ابداع نادرست است. نه تنها ناپسندیده است بلکه از نگاه دادگاه اسلامی جنایت پنداشته شده ومروِج آن مستحق مجازات ودر برخی از موارد باید از سر زمین اسلامی مردود وتبعید شود.