زه هیڅوک نه یم!

زه هیڅ څوک نه یم، ته څوک یې؟

ته هم هیڅوک نه یې؟

نو سره جوړه یو!

دا راز درسره یې، هېچا ته مه وایه!

هسې نه چې رسوا مو کړي!

Advertisements

افشار

سر بریده سخن ندارد!

هزاره ی خوب، هزاره ی مرده است!

خون هزاره مباح است!

هر زنده جان افشار، یک مرمي راکت! (watandar.at/2013/09/09)

و امثالهم از جمله شعارها و توصیه های جناب عبدالرب رسول سیاف و قهرمان ملی(احمد شاه مسعود) به عساکر تحت فرمان شان در فاجعه ی هولناک افشار بود.

Afshar

بلی! خون هزاره مباح است!

زیرا هزارها هموطن آنها نبودند، هم کیش هم آیین شان نبودند. از همه بدتر، هزاره ها اکثراً شعیه بودند. از نظر شاګردان مکتب اخوان المسلمین وقت(رباني، سیاف، فهیم و امثالهم) شعیه ها مشرک هستند(العیاذ بالله)، و این بهترین بهانه برای جهاد بود، رنګ دین را هم بخود ګرفته میتوانست.

یکی از برادران جماعت تبلیغ را پرسیدم که امر بالمعروف و نهی از منکر همیشه در قرآن در کنار هم آمده اند و معیار برتري امت حضرت محمد(ص) به همین نشانه است(كنتم خير أمة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر و ….. . آل عمران، 110). چرا در مقابل فساد حیران کننده وویران کننده در افغانستان اقدام نمیکنید که امت را تباه کرد؟! جواب ایشان خیلی ساده بود: “این کار در اصول ما نیست، ما فقط به امر بالمعروف ماموریم” حالا اینکه آیا این عالی جنابان برای طراحی و بنیان گذاری اصول شان ګدام مرجع برتری از قرآنکریم دارند یا خیر؟ را نمیدانم.

ممکن است اگر از آقای سیاف، ربانی و همفکران شان پرسیده میشد که در قران معیار مسلمان برتر، فقط به تقوا ست(انَ أَکرَمَکُم عِندَاللّهِ أَتقَاکُم إِنَّ اللهَ عَلیم خبیر- حجرات،13) و همچنین در هیچ جای از قرآن و احادیث نبوي یادی از ارجحیت اهل سنت بر اهل تشیع، یا پشتون بر تاجیک و تاجیک بر هزاره نشده است. فرقه بندی و تبار بندی، صرف وسیله شناخت ذات البیني است، نه معیار توفق (يأيها الناس إنا خلقناكم من ذكر وأنثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفو- حجرات،13) همچنین حدیث پیامبر (ص) است که حضرت شان میفرماید: مردم! آگاه باشید که پروردگارتان یکی است و پدرتان نیز یکی است، بنابراین بدانید که نه عرب بر عجم و نه بالعکس، و نه سیاه بر سفید و نه بالعکس هیچ برتری ندارد مگر به تقوا. آیا این حقیقت را ابلاغ کردم؟ گفتند: آری. فرمود: حاضران به غائبان ابلاغ کنند.

نمیدانم آیا جناب پروفیسور رباني که خودش عالم دین بود، معني این آیات را نمی فهمید و یا جناب سیاف که شیخ الحدیث است، تا کنون به این حدیث مشرح و واضح سر نخورده است؟! که اینګونه فتواهای خلاف قرآن و حدیث را صادر مینمودند، روی کدام اصل و شریعت؟

اګر واقعاً شعیه ها را از دایره ی اسلام بیرون میدانید، پس چرا با آصف محسني همکاسه شدید و بر علیه مردم بیدفاع منطقه افشار تیغ کشیدید؟!

ازینجا ثابت میشود که فاجعه ی افشار هیچګونه بنیه ی دینی و عقیدوي نداشته و یک جنایت کاملا غیر اسلامي است.

در ضمن، اګر مسئله قومي بود، پس چرا بعد از فاجعه ی افشار، باز هم رهبران احزاب هشتګانه همدیګر را میلیسیدند و یکی برای دیګر جان فشانی میکردند؟

جالب اینست که هدف عمده ی این جنګ، محو کردند حزب وحدت نامیده شده بود، نمیدانم چرا مزاری رهبر حزب وحدت و قوماندانان ارشدش، هیچکدام حتی بینی شان خون نشد؟ در حالیکه بیشتر از ۵۰۰۰ زن و مرد، طفل و پیر، عسکر و فدایی هزاره معصومانه به طرز فجیعي به شهادت رسیدند، ګروګان ګرفته شدند، مورد تجاوز قرار ګرفتند و زنان شان به عنوان اسرای جنګي! به جاهای نامعلومي انتقال داده شدند.

نمیګویم که مزاري با احمدشاه مسعود و سیاف مخفیانه پرتوکول قتل عام هزاره ها را امضا کرده بودند، ولی این را هیچکس نمیتواند انکار کند که مزاری سیلی از جوانان کمر بسته ی هزاره را پیش مرګ خود کرد، همچنانکه از زمان تاسیس افغانستان تا کنون رهبران پشتون ما این کار را کرده اند و هنوز هم ادامه دارند.

قتل عام وحشتناک افشار که قلم از نوشتن آن عاجز است، اشک هر انسان باوجدانی را جاری میسازد، ولی نمیدانم که چطور قلب های سنګ این قصابان تاریخ را نلرزاند و حتی به سادګی از آن انکار میکنند.

هیچګاه یادم نمیرود، وقتی رشید دوستم از ارتکاب جنایاتش نزد مردم بطور رسمي عذر خواهی کرد، که به هیچ وجه این عذر خواهی کافي نیست (۸صبح ۱۶ میزان ۱۳۹۲) و توقع میرفت که دیګر قصابان نیز این عمل سمبولیک را انجام دهند؛ ولي عکس العمل سیاف چنین بود: “من حتی یک میلیونم حصه ی مسئولیت کشتار جنګ های داخلی را به عهده نمیګیرم”(طلوع نیوز ۲۲ میزان۱۲۹۲) اسماعیل خان و محقق گفتند: ما جهاد کردیم، رنج دیدیدم، قرباني دادیم، مردم باید از ما معذرت بخواهند.(خبرګذاری جمهور، ۲۰ میزان ۱۳۹۲)
بلي، مردم معذرت بخواهند.

          درست است، شاید ما بی خبر باشیم، ولی تاریخ هنوز فراموش کرده است که عساکر تحت قومانده ی جناب سیاف از منطقه کمپني پغمان و قرغه، افشار را راکت باران مینمود و نیروهای ربانی(دولت اسلامی!)، تحت فرماندهی احمدشاه مسعود از کوه آسمايي با مدرنترین اسلحه ی روز(توپهای بِی اِم BM-40 ، BM-22 و راکت اندازهای BM-12 (mounted cubes of 12)، راکت اندازسکر 18، هاوان های 120mm، هاوان های 82، و D 30 (ویا ” DC”) و توپ هاس mm105) مردم بې دفاع افشار را شبانه روزي اماج قرار داده بود. (سازمان دیدبان حقوق بشر، 2010).

تاریخ شاهد است که رهبران سیاسی ما چګونه با به ګوش کردن حلقه غلامي شیخهای ایران، وهابی های عرب، اخوانی های مصر، سیک های پنجاب، مسیحیان غربي، کمونیست های روسیه و چین و… چه ظلمی را بر ملت مظلوم افغانستان نکردند. میلونها فامیل را دغدار کردند، اطفال را یتیم و نوامیس را بی عزت و انواع وطن فروشی ها را کردند، ولی خم به ابروی شان نیاوردند و فقط به فکر جیب خود بودند و برای رسیدن به مقام و ثروت، حتی از اولاد و فامیل خود ګذشتند.

نهایت درد آور است که بجای محاکمه ورفتن به چوبه ی دار و یا پشت میله های زندان، فعلا در بهترین موقف های دولتي قرار دارند و از پشت شیشه های دودي کروزین های شان به چهره ی خاک آلود یتیمان و بیوه زن های باز مانده از جنګ شان می بینند.

این حیوان صفتان نمایندګی از هیچ قومي نمیکنند و برعکس فقط از قوم پله میسازند تا خود را به بالاها برسانند، فاجعه ی افشار و صدها مانند آنرا انجام داده و زود فراموش میکنند.

افشار تنها درد هزارها نیست، من(پشتون) هم خود را شریک غم و هم درد عزیزان هزاره ی خود دانسته و برای اعاده حق شان و بازخواست از جنایتکاران صدایم را بلند میکنم.

افشار زخمی ست که هر دم تاز میشود، هیچګاه هیکس فراموش کرده نمیتواند، بجز آنهاییکه فاقد وجدان هستند و هیچګونه مسئولیتی را به عهده نمیګیرند، و بودند کسانی که نقش مهمی درین کشتار داشتند، ولی کمی وجدان برای شان هنوز مانده بود، حتی یک لحظه نمیتوانستند فراموش کنند.

به نقل از بعضی منابع، جنرال فهیم هر وقت میخواست پنجشیر برود، برای دریورانش دستور میداد از راه غرب کابل و مناطق نزدیک سیلو و افشار نروند، چون با دیدن افشار بیاد وحشی ګری های دهه یی هفتاد و قتل های که او در افشار انجام داده بود، میافتاد و عذاب وجدان میګرفت.

بهر حال! افشار درد ملی است، نه تنها وظیفه ی هزاره هاست که صدای داد خواهی را بلند کنند، بلکه فرد فرد ملت افغان شریک این درد است و باید همګان با عزیزان هزاره، تا آخرین رمق زندګی، ندای عدالت و به محاکمه کشیدن جنایتکاران را سر دهند.

به امید روزیکه دادخواهی مظلومان شوند و یا آه مظلومان دامنګیر ظالمان شود.

عبدالقادر شعیب

د افشار ټول وژنه، کرغیړنه جهاد

     افشار او کرغیړنه جهاد

     لیکنه: عبدالقادر شعیب

Afshar

     له نن څخه پوره دوه ویشت کاله وړاندې، په کال ۱۳۷۳ د سلواغې په ۱۱ د کابل په افشار سیمه کې د هغه وخت دولت لخوا ناتاره یرغل او عامه وژنه تر سره شوه چې د افشار پیښې په نامه د تاریخ په پاڼو کې د سره رنګ سره ولیکل شو.

     «د افغانستان لپاره د عدالت پروژه» یو خپلواک او غیر دولتي بنسټ دی، چې په افغانستان کې د افشارو او ورته نورو نظامي عملیاتو په اړه د ۱۹۷۹ کال څخه تر د ۲۰۰۱ کال پورې پلټنې کړي او په خپل هغه ریپوټ کې چې د ۲۰۰۵ کال د جنوري په میاشت کې خپور کړ، د دغو عملیاتو په اړه داسې سپړنه کوي.

    *دغه ډله ییزه وژنه چې د ۱۹۹۳ کال د فبروري په لسمه نیټه پیل شوه، ټول هغه ځواکونه چې په دی جګړه کې یې ګډون درلود، مخکې له یرغل څخه د کابل دننه او شاوخوا سیمو کې ځای پر ځای شوي وو*.

افغانستان د اسلامي دولت اصلي موخه د عبدالعلي مزاري وحدت ګوند ځپل او د هغوی سنګرونه نیول او د خپل سرتیرې ځای پرځای کول و.

      هغه مهال د ځانګړو عملیاتو مسوولیت د استخباراتو رییس جنرال محمد قسیم فهیم پر غاړه درلود، پرسونل یې په دې بریالي شو، چې د افشارو شاوخوا شیعه ځینې خاین قومندانانو سره اړیکې ټینګې کړي او د اسلامي دولت د یرغل لپاره د هغوی د مرستې هوکړه خپله کړي.

     د عیني شاهدانو په وینا، د جمعیت لوړ پوړو قومندانانو د (سیاف) اتحاد ګوند جګپوړو قومندانانو (شیرعلم او زلمی طوفان) او ستر شیعه متحد سید حسین انوري سره او د افغانستان د اسلامي دولت نظامي سلاکارانو سربیره، د مسعود په مشرۍ له عملیاتو دوه ورځې وړاندې د بادام باغ په نظامي قرارګاه کې غونډه درلوده. له یرغل څخه یوه ورځ مخکې بله جلسه د انټرکانټیننټال هوټل ترڅنګ د کارته پروان په سیمه کې د استخباراتو په یو خوندي کور کې ترسره شوه. مسعود له همدې کور څخه د عملیاتو د خونې په توګه ډیر کار واخیست. دې ته ورته یوه غونډه له جګړې څخه یوازې یوه ورځ مخکې په پغمان کې د اتحاد ګوند د قومندانانو سره د سیاف په مشرۍ را وبلل شوه. د دې ټولو غونډو اصلي موخې د قومندانانو روزنه او په ځمکنۍ حمله کې د هغوی د نقش څرنګوالی و.

     د اسلامي دولت ځواکونو د ۱۹۹۳ کال د فبرورۍ په ۱۰-۱۱ د کابل په لویدیځه څنډه خپل سر تا سري بمبار د ټولنیزو علومو انسټیټوټ په څلور خواو، افشارو او د ښار په نورو شیعه میشتو سیمو پیل کړ. د نظامیانو پرمختګ د ۱۱ فبرورۍ د سهار په ۵ بجو پیل شو او دا هغه وخت و، چې جنګ نور په ټوله مانا شروع شوی و. د نظامي قطعې لومړنی پرمختګ د بادام باغ له لورې د افشارو شاته د رادار غونډۍ ته و. د افغانستان د اسلامي دولت ځواکونه پرته له ځنډ او مقاومت په دې بریالي شول، چې د یادې غونډۍ لوړې څوکې ونیسي او د وحدت ګوند مهم دفاعي سنګرونه ورمات کړي.

     دا هغه مقدماتي راپورتاژ ده چې د پیښې د رامنځته کیدو د څرنګوالي په هکله لږ اثبات وړاندې کوي، خو دا چې د افشار په سیمه کې څوک ول او جګړه چاته زیان ورسوله، هغه بیله خبره ده.

     په افشار سیمه کې ډېرې وګړې شعیه ګان او په خاص ډول هزاره ګان ول، چې د دغه شومه جګرې قربانیان شول. په ډله ییزه توګه ووژل شول، کورونه یې لوټ شول، پر ښځو او ماشومانو باندې جنسي تیرۍ وشوه، ځینې ښځې د جنګ اسیرانو په ډول نامعلومو ځایونو ته ولیږدول شول، ډول ډول نارواوي وشول او تر ټولو ستر زیان یې، بې دفاعو هزاره ولس ته ورسیدل.

      تر ټولو عجیبه خبره دا ده، چې د جکړه موخه د وحدت ګوند ځپل، عبدالعلي مزاري نیول او د هغوی پوځي توان له منځه وړل اعلان شوی و؛ خو په دې جګړه کې نه مزاري ووژل شو او نه دهغه ستر قوماندان، بلکې له ۵۰۰۰- ۷۰۰۰ پورې بیګناه هزاره ولس شهیدان او د زرګونو نورو د ترهول او له افشارو څخه د ټښتیدنې لامل شو. افشار هغه تر ټولو امنه سمیه په کنډواله واوښتله شوه او په یوه خوفناکه ځای باندې بدل شو، تر اوسه پورې د جګړې نښې پکښې له ورایه څرګنده ده.

دلته دې پایلې ته رسیږو چې د افشار پيښه، سره له دې چې سیاسي جګړه وه، خو پکښې ستر ایدیالوژیک هدف پروت و، چې د هغه نتیجه د ولسونو ترمنځ کریکه ایجادول، اختلاف زیږول او یو له بلې څخه لیرې کول او دښمن کول و.

    د همبستګي ویپانې (http://www.hambastagi.org/)په حواله، هغه جنګیالي او نظامي- سیاسي ګوندونه چې په یادو جنایتونو، خیانتونو، لوټماریو او جنسي تیریو کې لاس لري، جمعیت، وحدت، اتحاد او حرکت ګوندونه دي.

جمعیت اسلامي:

۱- رباني د جمعیت ګوند مشر او د وخت د اسلامی دولت رییس
۲- مسعود د اسلامی دولت د دفاع وزیر او دافشارو د ټول وژنې طراح
۳- محمد قسیم فهیم، د استخباراتو رییس او د ځانګړو عملیاتو مسوول
۴- بسم الله خان، د جمعیت د عملیاتو قوماندان
۵- حاجی الماس، د جمعیت قوماندان
۶- انور ډنګر، د فرقی قوماندان او د افشار په عملیاتو کې په تجاوز تورن
۷- ملا عزت، د فرقې قوماندان او د افشار په عملیاتو کې په تیریو تورن
۸- محمد اسحاق پنجشیري، د لوای قوماندان چې په برید کې شریک و
۹- حاجی بهلول پنجشیري، د لوا قوماندان او په افشارو باندې برید کوونکې
۱۰- بابه جلندر پنجشیري، د لوا قوماندان چې په عملیاتو کې ګډون درلود
۱۱- خانجر آخوند پنجشیري،د کنډک قوماندان او په برید کې شریک
۱۲- باز محمد احمدي بدخشاني، د فرقې قوماندان او د قرغی له لوری برید کوونکې

اتحاد اسلامي ګوند:

۱- عبدالرب رسول سیاف، د اتحاد اسلامي ګوند مشر، او د پورته ذکر شوي جنایاتو مستقیم او یا غیر مستقیم مشر چې په دی اساس د جنګې جنایتکار په حیث په یاد ګزارش پیژندل شوی.
۲- حاجی شیرعلم، سیاف پوری تړلی فرقې قومانداناو د عملیاتو اولی او دوهمی ورځې د جنایاتو مسوول او د عملیاتو اصلې پلانونکې
۳- زلمی طوفان، د ۵۹۷ لوای قوماندان او د افشارو د عملیاتو اولی او دوهمی ورځی جنایاتو مسوول او د عملیاتو طراح
۴- ډاکتر عبدالله، د کنډک قوماندان او په افشارو باندۍ د عملیاتو قوماندان
۵- جګړن نعیم، د کنډک قوماندان او د افشارو د عملیاتو قوماندان
۶- ملا تاج محمد، د عملیاتو د پلانګزار
۷- عبدالله شاه، په افشارو کې د نظامیانو مشر او انسان تښتونې او نیونې مسوول
۸- خنجر، چې د عملیاتو په دوهمه ورځ یې خپل ځواکونه په افشارو کې ځاي پر ځاي کړل
۹- عبدالمنان دیوانه، د کنډک قوماندان او افشارو د ټول وژنې شریک
۱۰- امان الله کوچی، د کنډک قوماندان او د دویمي ورځې دعملیاتو قوماندان
۱۱- شیرین، د کنډک قوماندان او د افشار دعملیاتو د دویمی ورځي ګډونوال
۱۲- مشتاق لالی، د غنډ قوماندان او د عملیاتو د دویمی ورځي ګډونوال
۱۳- ملا کج کول، چې د افشارو په عملیاتو کې خپل نظامیان په دویمه ورځ ځای پر ځای کړل

وحدت ګوند:

د وحدت ګوند ځواکونه چې مشری یې عبد العلي مزاری کوله په یادو کالنو کې د ولسي وګړو په نیونو، تښتونو، ربړونو او په جنسي تیریو تورن دي. د وحدت ګوند هغه وخت په جنایت بوخته قوماندانانو نوم لړ په لاندې ډول دی.
۱- عبد العلي مزاري د وحدت ګوند مشر
۲- عبدالکریم خلیلي د وحدت ګوند مرستیال
۳- محقق د وحدت ګوند قوماندان
۴- شفیع دیوانه د کابل په لویدیځ کې د وحدت جنایتکاره قوماندان
۵- ناصر دیوانه د کابل په لویدیځ کې د وحدت جنایتکاره قوماندان
۶- عبد الواحید ترکمني
۷- محسن سلطاني
۸- طاهر طوفان
۹- صداقت جوهري
۱۰- قوماندان بهرامي

حرکت اسلامي ګوند:

په یاد ناورین کې د حرکت اسلامی ګوند رغنده رول لوبولی او د جمعیت او اتحاد ګوندونو جنایاتو ته یې لار هواره کړه. د برید د پیل څخه تر پایه پوری په یادو عملیاتو کې برخه درلوده.
۱- محمد آصف محسني ګوند مشر
۲- سید حسین انوري د ګوند سرتاسری قوماندان او د افشارو د ډله ییزی وژنې پلان جوړونکې
۳- محمد علی جاوید د حرکت ګوند قوماندان او د افشارو د عملیاتو قومندان

     په یاد نوملړ کې هغه کسان چې د دغې پیښې اصلي پلان جوړونکي او پلې کونکې ول، نه یوازې دا چې محاکمه نشوله، بلکې لا د هغوی موقف لوړ شو، عزت او شتمنۍ يې وموندله، د حکومتونو په لوړو څوکيو کې ډډه ولګوله او تر اوسه پورې دا غافل ولس هغوی ته د پیغمبران په څیر درناوی لري.

     د دغې پيښې اصلي طراح (احمدشاه مسعود) ته د (ملي اتل) لقب، برهان الدین رباني ته د (سولې شهید) او زامنو ته يې میراثي څوکۍ او وزارتونه، قسیم فهیم ته د (مارشالي) لقب او میلونونو ډالر جایداد ورپه برخه شوه، رسول سیاف ته پارلمان وکالت، تجارت، او … ور په برخه شول، بسم الله محمدي په دفاع وزات باندې ونازول شو، عبدالعلی مزاري ته د هزاره غافله اولس لخوا د بابه لقب ورکړل، اصف محسني د ستر روحاني مشر په سترګه کتل کیږي، کریم خلیلي ته د ولسمشري معاونیت، حسین انوري ته د ولایت مقام او داسې نور ورته کسان هم په خپل نوبت کې نازول شويدي چې دلته یې د یادلو وړ ندی.

     دا عجیبه د مجازات او مکافات سیسټم دی، هغه کسان چې د ۵۰۰۰ او یا ۷ زرو بې ګناه کسانو په ټول وژنه کې ښکیل دي، د دې پر ځای چې مجازات شي، داسې نازول کیږي!

     یوه بله ناروا چې د دغو وحشیانه اعمالو باندې پرده اچونه ده، هغه داد ه چې د دغې دورې ته چې پکښې لسګونه زره بې دفاع ولس، په شمول د پښتانه، هزاره ګان او نور، په ټولیزه توګه پرته له کومه محاکمه ووژل شول، د افشار، مزار، کندهار او دښت لیلي غوندې ‌ډله ییز وژنې پیښې ترسره شول، د جهاد او مقاوت دورې نوم ورکوي او غواړي چې خپل دغه جنایات په دې ډول اسلامي پوښ ورکړي، ورته د جهاد رنګ ورکړي، چې په دې توګه د جهاد نوم هم بد کړي.

    هیڅکله مې نه هیریږې چې کله دوستم د خپل کړې جنایتونو له کبله، د خلکو نه بخښنه وغوښتل، دا تمه کیده چې تورن اسماعیل، محقق، سیاف، ملک، فهیم او داسې نور جنایتکاران هم له خلکو نه بخښنه وغواړي؛ ښاغلې سیاف په خپل هماغه تونده اخواني لهجه وویل: “من یک میلیونم حصه ی مسئولیت کشتار مردم را در جنګهای داخلي به عهده نمیګیرم” تورن اسماعیل او محقق وویله: باید خلګ له مونږ څخه بخښنه وغواړي چې په دې جګړو کې زهیر شوې یو.

     په واقعیت په دغه جګړو کې فهیم، اسماعیل، سیاف او محقق غوندې کسان سخت زهیر شول. فهیم ته له لبنان او دوبی نه مڼې او ځانګړي شراب راتله، په کابل او پنجشیر کې ماڼې ځانته جوړ کړه، وړونه یې د تجارت په نوم بیت المال چور کړه او خپل یې هم د همدغه وینې تویولو په برکت، د مارشالي برچسپ سره د ولسمشری معاونیت ته تکیه وکړه، سیاف وکالت تر لاسه کړه، ځان ولسمشری ته نوماند کړه، دهغه دبدبه خو ټول ولس ته ښکاره دي، اسماعیل، محقق او نور هم همداسې.

     اوس چې د افشار غیر اسلامي، غیر انساني او کرغیړنه جهاد د پیښې په شلمه کلیزه کې یو، نه دا چې په تېر شلو کلنو او تر اوسه پورې د افشار د عام وژنې عاملین محاکمه نشوله، لاهم واکمن کیږي او د ملت وینه څښې.

     هیله او غوښتنه مو دا ده چې د انتقالي عدالت پروسه پیل شي، ټول جنګي جنایتکاران د عام ولس په محضر کې په عادلانه ډول محاکمه شي، د هغوی ټول شتمنې چې د ملت له وینې څخه لاس ته راغلی، کنګل شي او د دغې دورې زیانمنو کونډو، یتمیانو او بې وزلو ته وویشل شي.

د همدې ورځ په هیله

ژبه او اروا پوهنه

د ژبې ارواپوهنې لنډه پيژندنه:

faces

د ژبې ارواپوهان د سبک له مخې د ليدو او تجربې پر اساس بيالوژي پوهنه او اروا پوهنې ته مخه کوي. د بېلګې په ډول د بېلابېلو ژبنۍ ناروغيو لکه: مهالنۍ ګنګتيا، ذهني او اروايي ګنګتيا او د ژبې ببېلابېلې ګډوډۍ او ستونزې، د ژبې تړتړى كېدل او بندېدا، له دغې لري/سيسټم څخه کار اخلي، همداسې پر مغزو ذهني ټكان/دمغي جړك باندې، د ژبې ارواپوهنه لابراتواري پلټنو باندې اتکا کوي او ډېرې ښې او جالبې پايلې ته رسيدلې؛ له بلې خوا د ژبې ارواپوهان په دې ټينګار کوي تر څو څرګنده کړي چې ژبه څنګه کولای شي د انسان پر بهرني (ظاهري)  پيژندنه اغېزه وکړي.

د ژبې په ارواپوهنه کې پر بېلابېلو موضوعاتو دوې نظريې شتون لري، لومړي د عمومي ارواپوهنې له مخې څيړونه او بل د فردي ارواپوهنې له مخې څيړونه. د عمومي ارواپوهنې له نظره، د ژبې ټوله کړنه په عمومي توګه تر څېړنې لاندې نيول کېږي؛ يعنې د اروايي بهير او يو خاص غري چې د هغه په واسطې خبرې کيږي؛  هغه په داسې حال کې چې د ژبې فردي ارواپوهنه د انسان د ژبې ګډوډي تر څيړنې لاندې نيول کيږي (د ژبې فردي کارونه او له ژبې څخه د کار اخيستو څرنګوالي)، پر دغه کتګوري، زياتره د وګړو پر فکر بحث کيږي، خو ژبنۍ  بڼه هم لري، لکه څنګه چې يو کس پر ځانګړي خاصو کلماتو باندې ټينګار کوي يعنې ولې د يوه ځانګړي تکيه کلام څخه کار اخلي ؟.

د ارواپوهنې په ډګر کې د ژبې اروا پوهان له دواړو ليد لورو سره مخامخ دي، لکه  د ژبې ارواپوهان ښايی داسې وانګيري چې يو شخص د عصبي تکليف د درلودلو له وجې، په ځانګري دول په ژبه کې  يې بنديدا يا په خبروکولو کې د ځينو ګډوډيو سره مخامخ کيږي، په دې مانا چې نوي زده کړې شيان ژر له ياده وځي او د ژبې اروا پوه د دغې انګيرنې په پتيلو سره، لاس ته راوړي معلومات د ذهني ټکان باندې اخته ناروغي د فرضيي پر بنسټ څيړي، دلته ده، چې د ژبې ارواپوهنې او د ژبې پيژندنې پوهې تر منځ د بېلوالي کرښه جوتيږي.

د ژبې ارواپوه خپلې څيړنې په ټوليزه توګه د ډېرو دقيقو ازمايښتونو بر بنسټ ازمايې، په داسې حال کې چې ژبپوه د خپلې فرضيي په تاييد يا ردولو لپاره د وکړو پر سملاسې خبروکولو تکيه کوي؛ ځکه چې هغه په دې اند دي، که چيرې د ازمايښت په وخت کې ډېر ټينګار وشي، ښايې د ټولو لاس ته راوړنو پايلې يې بې اعتباره شي.

د دغه علم موضوع د ژبې ذهني اړخ څېړنه ده، يا په بله وينا د ژبې او ذهن اريکې پالي.

تر اوسه پورې د عصب پيژندنې علم هومره وده نده کړې، چې مونږ د ژبې په اړه هر څه د هغه په چوکاټ کې مطالعه کړو او د ذهن د کلمې له کارولو څخه بې نيازه واوسو؛ همداسې مونږ تر اوسه پورې اوږد مزل په مخکې لرو تر څو په دې پوه شو چې د سر په دغه اسرار اميزه لوښه کې څه رازونه پټ دي، چې د ذهن پر ځای مونږ د ماغزه کليمه وکاروو او هغه باندې بسنه وکړو؛ سره له دې، ګومان نه کوم چې د هغو کسانو سره چې دغو مسايلو سره بوخت دي، پر  دغه مسأله باندې شک وي چې: پرته له ماغزه څخه، ذهن هم شتون نلري.

مخکې له دې چې بحث ته دننه شو، بايد يوه مهمه بېلوالي ته ځير شو، چې د ژبې او ګريدو تر منځ شته دي؛ يعنې هيڅکله بايد ژبه او ګريدا سره يو ونه ګڼو.

ژبه عبارت ده له يوه داسې ټولګه چې ورته ګرامر وايي او ځينې کلمات چې د ژبې رغښت د هغه څخه کېږي؛ ګرامر او کلمات ذهني ماهيت لري، چې هغه هم د ماغزه په داسې ځای کې ساتل کيږي، چې تر اوسه پورې مونږ ته د هغه څرنګوالي څرګنده نده، يعنې په مستقيمه توګه د ليدو وړ ندي. يا په بله وينا، ژبه کړنه نده. برعکس ګريدنه، د ژبې بالفعل کړنه ده، نو د کړنې ډول ده چې په نيغه د ليدو وړ دي. نو ارينه ده چې د هغوی په کارونه کې دا توپير په پام کې ونيول شي. د ژبې ارواپوهنه که څه هم نوي رامنځته شوې علم دي، خو په ډېره چټکۍ سره مخ پر وده روانه ده او ډېر متنوع اړخونه او موضواعت په خپل لمن کې د څيړنې لپاره لري.

له هغو موضوعاتو څخه چې د ژبې ارواپوهنې په څيړنه کې ورباندې بحث کيږي، يو هم په ماغزه کې د ګريدو مرکزونو ثابتول دي، چې تر اوسه پورې په دغه موضوع کې ډېرې څيړنې هم شوې دي. په هغه څيړنه کې فرانسوی جراج  (بروکا)  د ذهني ټکانونو پر ناروغانو باندې ترسره کري ده، د ماغز په کين اړخ درېيم غشا کې چې له غوږ څخه لږ پورته ده، داسې يوه ساحه موندلي ده، چې د تکلم/ګريدو لپاره ډېر د اهميت وړ بلل شويده. دغه ساحه چې د بروکا په نامه شهرت موندلي، د انسان د ګريدو استعداد پکې نغښتې ده.

بله موضوع چې په دغه علم کې ډېر د اهميت وړ موضوع دي، په ماغزه کې د ويې/لغتونو زيرمه کول او د جملې جوړولو طرحه يا استعداد دي. د ګريدو عمل/تکلم د ژبې ارواپوهنې له موضوعاتو څخه يوه بله موضوع ده، خبرې کول/ګريدا د يو خاص غري يا سيسټم خوځول او په کار اچول دي، چې ورته ژبه وايي، دغه سيسټم مخکې له ويونکي شخص څخه جوړ شوې او ترتيب شوې ده.

د ژبې په ارواپوهنه کې يوه بله پراخه موضوع د ماشومان  د ژبې زده کولو لرۍ ده. په دې هکله څيړنې ښيې، چې ماشوم د ژوند په لومړۍ اونۍ کې، ماشومان په دې باندې قادر دي، چې ژبني او غير ژبني غږونه وپيژني، په دې وخت کې لومړنۍ غږ چې ماشوم زيږوي، هغه ژړا ده؛ ځکه چې ژړا زده کولو ته اړتيا نلري، هغه په همدغه وړتيا سره پيدا شوی ده.

د ژبې ارواپوهنه په ډګر کې د انسانانو او ژويو ژبې ترمنځ اريکې هم څيړي. د ژبې ارواپوهان د دغې پوښتنې لپاره ځواب مومي چې: ايا ژوې خپل تر منځ ژبه لري؟ ايا د انسانو او د ژويو ژبو نظام ترمنځ اړېکې شته دي کنه؟.

اخځلیکونه:

۱- ازاده مطالعه او ژباړه

۲- مان ال.، نرمان/اصوال روانشناسي/ژباړه ډاکټر محمد ساعتچي

  • ۳- شهرستاني، محمدي/روانشناسي تربیتي برای معلم
  • ۴-  ”Branches of Psychology”, Kendra Van Wagner, 2007./ http://psychology.about.com

بامیان زیبا

دا نه لندن دی، نه پاریس او نه مسکو

 دا زما د ښکلي وطن له زرګونو ښکلو ماڼیو څخه یوه ښکلې او په سترګو خوږ وادنۍ ده، چې د بامیان په ولایت کې جوړه ده.

وطنه! ځار دې شم.

10689732_693694040739364_1062728649711460975_n

جان!

جان!

لیکنه: عبدالقادر شعیب

جان2

دا هغه جادویی کلمه ده چې لومړی مونږ ته او بیا زمونږ اورېدونکو ته مثبت احساس او انرژي بخښي او همداسې کولای شي په اسانی سره زمونږ دوستان ډېر کړي.

د دغې کلمې په ویلو سره، تاسو دومره زیات انرژي هم نه مصرفوی، یواځې ستاسو په کلام کې یوه څپه زیاتیږي، خو که ګټه يې سره پرتله کړو؛ نو هیڅکله هم به د دغې کلمې په ویلو کې ځنډ او درېغ نکوو.

انسان یوه ټولنیزه موجود دی، چې پرته له ټولنې څخه ژوند نشي کولای. معمولا په ټولنه کې د نورو سره راشه درشه، راکړه ورکړه او نوړې اړيکې د کلام په مټ پیلیږي، دوام او پرې کولو یې هم له همدغه کلام سره نیغه تړاو لري.

  • که چیرې مونږ د خبرو پر مهال، له ځانه توندي ښکاره کړو، که څه هم ريښتنې خبرې وي، بیا هم زمونږ اړیکې ته سخت تاوان رسوي او ډېر ژر شلیږي.
  • که چیرې مونږ خپل يه خپرو کې جدي او ساده واوسو، ښايې به زمونږ اړيکې ډېر ونه غځيږي او یواځې د ضرورت پر مهال به زمونږ اړیکې وي، او نور بس ولاړ وي.
  • خو؛ که چیرې له همدغه کلام څخه بل ډول ګټه پورته کړو، یعني د صمیمیت او مینې په مالګه یې خواږه کړو؛ نو هغه وخت کولای شو، چې دریدلې اړيکې وغځوو او لاهم نور نوي اړيکې ټینګه کړو.

په دغه درېیم ګټګورې کې، یو له هغو کلمو څخه چې مینه او د خپلوي احساس زیاتوي، د «جان» کلیمه ده. د دغې کلمې جادويي اغیزه دا ده، چې مقابل لورې ته ښه احساس بخښي او ستاسو په وړاندې هغه خپل سوچونه بدلوي. که چیرې مخکې له جان ویلو څخه درباندې منفي فکر درلوده، لومړی خپل دا منفي فکر مثبت ته اړوي، او که مثبت فکر کاوه، په هغه کې زیاتي راځي او همداسې درسره د خپلوي او د مینې احساس کوي.

که چیرې دغه کلمه دې پر ژبه عادت شوه، د هر چا په وړاندې د استعمال جرئت درسره پیدا شوه، نور به خپل په ملګرو کې ډېر قدر پیدا کوي او اړيکې دې لا پیاوړی کیږي او همداسې ستا ټولنیز دریځ له یو عادي کس څخه، د مینه ناکه کس په لور لوړیږي.

خو! یوه خبره مو هیره نشي، چې د جان په ویلو کې هم احتیاط وکړئ! کنه کیدای شي، تاسو ته سرخوږي هم جوړ کړي.

د بیلګې په توګه: که تاسو له یوې پردې ښځې یا نجلۍ سره خبرې کوی، تر څو د هغې وړتیا/ظرفیت او سلوک تاسو ته ښه معلومه نه يې؛ نو هیڅکله د هغې پر وړاندې د «جان» له کلمې څخه کار مه اخلئ. کنه امکان لري چې له ناسم غبرګون سره مخامخ شی.

پرته له دغه مورد (چې البته۱۰۰٪ ممنوعه هم نده) او په ځینې رسمیاتو کې، نور د «جان» ویلو دایره ښه پراخه کړئ!

راځئ چې سر له اوسه پخپلو الفاظو کې د «جان» کلمې ته ځانګړی ځای ورکړو او په ویلو کې یې هم تر حده پورې اسراف وکړو.

له دغو نومونو سره خو خامخا يې کلک ونښلوو:
مور جانې!

ادې جانې!

پلار جانه!

خورجانې!

استاد جانه!

استاد جانې!

ورور جانه!

اکا جانه!

ماما جانه!

د ملګرو له نومونو سره
او ورته نورې کلېمې…………

او همداسې کله چې مونږ ته ږغ/غږ کیږي، متکلم ته په پام کې نیولو سره، د «بلي» پر ځای د «جان» کلېمه وکاروو.

د ماشوم ژبه

د ماشوم ژبه

لیکنه: عبدالقادر شعیب

45923_191

مولانا جلال الدین محمد بلخي وايي:

چونکه با کودک سر و کارت فتاد

هم زبان کودکان باید گشاد

که برو کتاب تا مرغت خرم

یا مویز و جوز و فستق آورم(۷)

همداسې یو موضوعي حدیث دی چې وایي:  اِنّا مَعاشِرَ النبياءِ اُمِرنا اَن نُـكَلِّمَ النّاسَ عَلى قَدرِ عُقولِهِم……

یعني د خلکو سره د هغوی د پوهې په انداز خبرې وکړئ…. نه خپل د پوهي په اندازه.

د مولانا له خبرې او د حدیث شریف له مفهوم څخه په الهام اخیستو سره، دا پوهې ته رسیږو چې له ماشومانو سره باید د هغوی په ژبه خبرې وکړو. یعني زمونږ خبرې د ماشومان سره باید ماشومانه انداز ولري او یا د ماشوم د فهم سره برابرې خبرې وي.

مونږ ذهن لرو او په ذهن کې ژبه لرو. خو دا ژبه څنګه په ذهن کې ځای نیولی؟ مونږ څنګه زده کړی چې ویی درک کړو او یا یا ویل وکړو؟ هغه په داسې مهال کې چې د زیږدنې پرمهال نه خبرې کولای شو او نه درک لرو. خو سره له دې مونږ کولای شو تر څلور کلنی پورې د ژبې اساسي قواعد او د ویلو طرز زده کړو. دا لړۍ په ټولو ماشومانو باندې د تطبیق وړ خبره ده، ولو که ماشوم په هره ژبه خبره وکړي.)۱)

د ژبې د ارواپوهنې يوه ستره بحث پر دې باندې ده چې دغه مهارت (پر ژبه باندې تسلط) څنګه کشف کړي.

[دا چې ماشومان څنګه ژبه زده کوي، د تعجب او همداسې د ځير وړ خبره ده. ماشومان د پیدایښت سره جوخت د خبرو کولو هڅه کوی او غږونه اوباسي، له د کوتری چوړهار او …. معمولا هغوی مخکې له یوه کلنی څخه دوه درې مانا لرونکي کلمې زده کوي او د څو نورو کلماتو په مانا باندې باندې پوهیږي، د هغوی په وړاندې غبرګون ښودلای شي او پوهیږي چې د ژبې په مټ څنګه اړیکه ټیګنه کړي.
دا یوه طبیعي پیښه ده او د وخت په تېریدو سره د دوی دا مهارت وده کوي؛ خو دا مهارت هغه مهال سمه وده کولای شي چې د هغه سره خبرې وشي.
دا چې د هغوی د ژبې زده کولو مهارت چټک دی که ټنکی، دا د هر ماشوم له ځانګړو ځانګړونو څخه ده. تاسو نشي کولای چې خپل په خوښه هغه ته ژبه زده کړی، خو کولای شي چې د هغه د ژبې زده کولو مهارت سره مرستندویه واقع شی.

په سر کې تاسو باید وپوهیږي چې څنګه کولای شی چې د ماشومانو سره د ژبې په زدکولو کې مرستندویه واقع شی او پوه شی چې ماشوم.

  1. د ماشوم د ژبې زده کولو مهارت، د پیدایښت سره سم پیلیږي
    ماشومان طبیعتا د غږونو سره لیوالیتا لري، تر شپږ میاشتنی پورې دوی له ځانه غږونه اوباسي او همداسې په کلک ‌ډول دې ته لیواله دي چې د هغوی سره خبرې وشي، حتی که هغوی د خبرو په مانا باندې پوه هم نشي.
    په دغه دوره کې د ماشوم سره غږیدا ډېر مهم دی او باید له ماشوم سره ډېرې خبرې وشي. ورو ورو هغوی ستاسو له غږ سره اشنا کیږي او د هغه کلمات چې تاسو یې په تکراري بڼه کوي، ځانګړي ليوالتیا پیدا کوي او ښایې د هغوی په مانا باندې هم پوهه شي.
    يادوونه: د ماشوم د ښه روزلو او پاللو لپاره اړینه بولم چې میندې دې خپلو ماشومانو ته د تشناب کولو لپاره ځینې خاص کلمات وکاروي تر څو هفوی په دې باندې پوهه شي چې هر وخت تاسو دغه کلمات کاروی، دوی باید خپل رفع حاجت وکړي. ځکه چې د څیړنې له مخې ماشومان دا وړتیا لري چې د ځینې کلماتو سره شرطي شي او د هغوی په مفهوم باندې پوه شي.
    د بېلګې په توګه: کله چې دوه درې میاشتنی ماشوم ته مور د تشناب کولو پر مهال یوه ځانګړی ویی وکاروي، ماشوم د هماغه کلمې سره روږد کیږي او هر کله د هماغه کلمې په یادولو سره ماشوم د تشناب کولو احساس کوي.
    هغه څه چې ما لیدلی او زموږ په سیمه کې دود دی، ماشومانو ته د عععه عععه ویی په ویلو سره، تشناب ته کښینوي، او همدغه ماشوم کله چې شپږ اووه میاشتنی شي(هر ماشوم د هغه د ودې پر اساس) خپله دا ویی کاروي او مور ته پوهوي/خبرداری ورکوي، چې د هغه د تشناب کولو شیبه ده.
  2. ماشوم ته غبرګون ښودل
    232092_131
    کله چې ستاسو ماشوم غږنه کیږي او له خولې یو ډول غږونه اوباسي، دا ډېر اړینه ده چې د هغه د غږونو یا په بل اصطلاح، د هغه د خبرو په وړاندې له ځان نه غبرګون وښایی، داسې ورته ښکاره کړی، چې ګواکې تاسو د هغه سره خبرې کوی یا د هغه د خبرو ځواب ورکوی. ستاسو دغه غبرګون د دې لامل ګرځي چې د هغه د ژبې زده کولو مهارت په ډېر چټکۍ سره وده وکړي.
    [کله چې ماشوم سره خبرې کوی، ورته نیغ وګوری! ځکه چې دغه نیغ کتل هغوی ته ځان ورته مهم ښکاري، یعني فکري کوي چې تاسو ورته اهمیت ورکوی.
    – همداسې خپل د ماشوم سره د هغه د خوښې شیان باندې بحث وکړی. ځکه دغه بحث کول هغوی اړ باسي تر څو ژبه زده کړي او همداسې تاسو ته په کتو سره، د خپل مخ غړې(ورېځې، شونډې، تندي او…) ښورول هم په سمه توګه زده کړي او د خبرو کولو سره مله کړي. (۲)
  3. ماشومان په اورېدلو سره، ژبه زده کوي
    ماشومان هڅه کوي د خبرو په ارېدلو سره، د خبرې او د هغوی د مانا ترمنځ یوه اړیکه ټنیګه کړې او په دې توګه د وییو مانا هم زده کړي.
    نو اړینه ده چې د هغوی سره د خبرو کولو پر مهال، هغوی ته د ځینې شیانو انځورونه ښکاره کړی او ورسره د هغه نوم هم واخلی، تر څو ماشوم د هغه شی او د هغه د نوم تر منځ یوه اړیکه جوړ کړي.
    که چیرې تاسو یوه ۶ تر ۹ میاشتنی ماشوم ته د یو «توپ» په ښکاره کولو سره د «توپ» ویی وکاروی، وروسته له څو ځلې تکرار سره، دا به عجیبه نه وي، چې کله تاسو د توپ نوم اخلی، ماشوم توپ ته ځیر شي او یا ورنه، پوښتنه وکړی چې: توب کوم دی؟ تر ډېر حده پورې دا امکان شته چې ماشوم هغه توپ ته ځير شي.
  4. د ماشوم غږنه کېدل:
    اووه اته میاشتنی ماشومان د نورو د خبرو په اورېدو سره هوښیاره کیږي، او وروسته دوی ځینې ویې دوی له خولې څخه اوباسې، چې مانا نلري؛ خو د مانا لرونکې ویېیو غوندې ده. لکه: دادا، بابا، ماما او ورته نور…
    په ټولیزه توګه ماشومان مخکې له لس میاشتني څخه د هغو خبرو په مانا چې دوی خپله کوي، نپوهیږي.
  5. وروسته له ۱۸ میاشتو څخه د ماشومان د ویی زېرمه زیاتیږي
    ورسته له لومړی کال څخه د ماشوم د ژبې زده کړې مهارت، چټکه وده لري. له ۱۲ تر ۱۸ میاشتو پورې لږ ټکنۍ ده؛ له ۱۸ میاشتو څخه تر ۲۴ میاشتني پورې، د دوی وده ډېر چټک دی. یعني په دغو میاشتو کې او له دې نه وروسته تر ۳۶ میاشتني پورې د ماشوم د ویېیو پانګه، څو سوه ویېیو ته رسیږي.
  6. زیات او بیا ځلې پوښتنې
  7. 232093_183

د دوه کلني پر مهال ماشومان ‌ډېري پوښتنې کوي. معمولاً هغوی یو شی ته اشاره کوی او له تاسو نه د هغه د نوم تپوس کوي. معمولا هر شی چې ووینې، ستاسو څخه د هغه د نوم په اړه پوښتنې کوي.
په ۳ کلني کې د ماشومان دا پوښتنې بیخي زیاتیږي. ښایې دا پوښتنې لږ ازار ورکونکي واوسي؛ خو باید د هغوي پوښتنې ته ځواب ورکړل شي. معمولا په دغه سن کې د هغوی ډیرې پوښتنې دا وي چې: دا څه شی دی؟ ولی؟ او ورته نورې پوښتنې.

  1. ژبه په تمرین او تکرار زده کیږي او وده کوي
    ځينې ۴ کلنه ماشومان ډېر ښه غږيږي. خو بیا هم ښایې چې په خبرو کې غلطي وي. پریږدی چې هغه ډېر خبري وکړي او په ډېر زغم سره د هغه خبرو ته غوږ ونیسی او په مینې سره د هغه تیروتنې ته اشاره وکړئ، تر څو هغه زده کړي چې څنګه خپلې تېروتنې سمه کړي، هیڅلکه د هغوی د پر اصلاح باندې ټینګار مکوی، ځکه چې هغه له بیا ډېر غږیدا څخه ډډه کوي. (۳)


د ژبې د زده کولو پروسه پر دوه بېلا بېل، خو سره اړوند ارواپوهنیز برخو باندې ویشلای شو.
۱– د ویي زېږونه(تولید)

۲- د ویی پوهېدنه (ادراک)

لومړۍ د هرې برخې پر پیژندنې باندې تم کیږو او وروسته د دوی یو له بلې سره اړیکې څیړو.

د ویی زېږونه:

په سر کې د ویی زېږونه پدیده پر پنځو واړه برخو باندې ویشو.

  1. غږنه کېدل: که څه هم څو میاشتني ماشومان خبرې نکوي، خو دوی له خولې څخه یو لړ غږونه اوباسي، لکه ډول ډول ژړل، د کوترو غوندې غان غون کول، هورت کول، توو کول او ورته نور غږونو ویستل. که څه هم دغه غږونه د خبرو کولو په مانا نده او کوم ځانګړي مانا هم نلري، خو دغه ډول غږونه د خبرو کولو لپاره لومړني هڅې دي. یعني ماشوم په دغه وخت کې زده کوي چې څه ډول خپل سا ایستل(تنفس) له اوازه سره همغږی کړي. چې وروسته له دې همدغه همغږۍ په یو ډول منظمو اوازو باندې بدلیږي: لکه: آ a، او u،   با pa ، ما ma، چې دغه یوه څپیزې غږونه ورو ورو  خبرو کولو ته ورته ویی ورڅخه جوړیږي. لکه  “با-با ba-ba ” ما-ما ma-ma ” دا-داda-da  او…
    همداسې ورو ورو دا لړۍ پرمختګ کوي تر څو د ماشو غږونه د هماغه ژبې چې یې تر اغیزه لاندې ده، ورته کیږي او د وخت په تېرېدو سره یوه وییزې وییو ویل باندې واکمن کیږي.
    د یادونې وړه ده چې هر ماشوم خپل د ماحول ژبې تر اغیزې لاندې غږونه باسې. که چیرې پښتنې ماشوم وي، پښتو ژبې اهنګ ته ورته غږونه اوباسي، که د ماشوم ماحول کې په چینایي ژبه باندې خبرې وشي، هغه چینایي ژبې اهنګ ته ورته غږونه اوباسي او ….
  2. د یوه وییزي وییو ویل:
    ماشومان څه وخت خپلې لومړني ویی په ژبه راوړي؟ جالبه به دا وي چې د دغې پوښتنې لپاره هیڅ کره ځواب نشته، ځکه چې په دې هکله شوي څیړنې دا جوته کوي چې د فردي توپیرونو په درلودلو سره ماشومان د څلور او ۱۸ میاشتو تر منځ خپل لومړنۍ ویی ادا کولای شي.
    دا توپیرونه کولای شي چې فکري، ذهني، فزیکي، او محیطي وي. خو دا توپیرونه تر ۳ کلنی پورې شته او وروسته بیا له برعکس کیږي. ځکه هغه ماشومان چې په ځند خوله خلاصه کړي، د هغوی پرمختګ ډېر چټکتیا مومي او خپل وروسته پاتې په دې توګه بېرته پوره کوي. ډېری نامتو پوهان هم په همدغه ډله کې راځي، چې یو د هغو له جملې څخه البرت انیشټاین و چې نوموړی په ۱۶ ماشتنی کې به خبرو راغلی و.
  • د دوه یا درې وییزې وییو ویل:
    په منځني توګه ماشومان له ۱۸ میاشتنی څخه وروسته، پر دوه وییزې یا درې وییزی وییو په کارولو باندې واکمن کیږي. په دغه وخت کې ماشومان په دومړه وړتیا نلري چې بشپړه نحوي ګرامري جملې جوړي کړي، خو هغوی د غوښتنې پر مهال خپل د هماغه زده کړي ویېیو په اوډلو سره خپل مقصد بیانوي او په دغه مهال د دوو شیانو د تر منځ شته اړیکې ته په پام کې نیولو سره، کولای شي چې خپل مفهوم د دوه یا درې وییزو ویېیو په ترڅ کې بیان کړي.
    د بېلګې په توګه: که چیرې وغواړي خپل مورته ووایې زه نور شيدې غواړم، نشي کولای چې بشپړه نحوي تړا پکښې ونغاړي. ښایې به ووایي: نور شيدې
    دلته په لاندې جدول کې څو مهمو مقصدونو/موخې ته چې ماشومان د دوه وییزې یا درې ویېزو ویېیو په ویلو کې خپل مقصد نورو ته رسوي، ښودل کیږي.

د ماشوم د وینا ډول           د بالغ ویونکی د وینا ډول                        موخه/مقصد

نور شیدې                        زه نور شیدې غواړم                        غوښتنې لپاره

بله مڼه                        زه یوه بله مڼه غواړم                        غوښتنې لپاره

زما ګیلاس                     دا زما ګیلاس دی                        خبرداری ورکولو لپاره

ادې ځای                        دا ځای د ادې دی                        د پوښتنې په ځواب کې

ښه هلک                        زه ښه هلک یم                    د ځان ښودلو او فخر کولو لپاره

احمد کور                        احمد په کور کښې دی                        خبر ورکولو لپاره

او داسې نور…   

 

IV.    په دې پړاو کې ماشومان کله چې دوه وییزې یا درې وییزې ویې زده کړي دي، نو دوی د ویېو زیرمې ورسره شته چې خپل خبره بشپړ کړې، او له دوو یا درېیو وییزو وییو له چاپیریال څخه ووزي او پر دې باندې حاکم شي چې د ځینې صرفي او ګرامري اداتو څخه په ګټه اخیستلو، جملې بشپړي کړي.

V.    د پيچلې کلماتو ویل:

وروسته له دې چې ماشومان د درې وییزو ویی له سرحد څخه تیر شي او د ګرامري اداتو په کارولو باندې پوه شي، هغه وخت بیا د دې توانایی پیدا کوي چې پیچلي جملات او اوږده ویناوي وکاروي، دغه پړاو کې دوی کولای شي چې پوښتنې جوړول وکړي، منفي جملات وکاروي، د کلماتو انتظام سره برابر کړي. (۴)

د ویی پوهېدنه (ادراک)

  • د ویی پوهېدنه، د خبروکولو زیږنده
    له هغه ځایه چې ماشومان پرته له ژبې دونیا ته راځي؛ نو اړینه ده چې د یوې ژبې تر اغیزه لاندې راشي. تر څو د هغه ژبه زده کړې یا د خبرو کولو جوګه شي. همداسې اړینه ده هغه وینا چې ماشوم د هغه تر اغیزې لاندې راځي، د هغه د چاپیریال سره اړوند وي او انځوریز شکل ولري. د بېلګې په توګه که مونږ ماشوم ته د «ډوډۍ» نوم اخلو، باید په هماغه چاپیریال کې ډوډي موجوده وي او یا همداسې که د «سپی» نوم ورته اخلو، هغه باید په داسې حال کې وي چې د ماشوم په ماحول کې سپي موجود وي او یا د هغه د غپاړي غږ واورېدل شي، پرته له هغه که زر واره ورته د سپی نوم واخلو، هغه دومره وړتیا نلري چې دا نوم یا د هغه مانا زده کړي او یا هم ورباندې سوچ وګړي.(۵)
  • انتزاعي کلېمې یادول (د ویې طرحه او ایجاد)
    کله چې ماشوم د پوهېدنې پړاو ته ورسیږي، وروسته له هغه دا وړیتا مومي چې هغه زیرمه شوي وییو څخه نوي او مانیزه اصطلاحات جوړ کري؛ خو مخکې له هغه اړینه ده چې د هماغو ویېیو تر اغیزي لاندې راشي. د بیلګې په توګه کله چې ماشوم وږي یې، مور یې د پوښتنې په ډول ورته ووایې: بچییه! وږی یې؟ دا هغه وخت ده چې لوږي په مانا پوهېږي او وروسته له هغه د لوږی ویی په جمله کې کارولي شي یا د په هماغه اصلي مانا باندې يې دا ویی اطراح کړي.
    یا کله چې ماشوم ولویږي، معمولا مور یا پلار او نور لومړنۍ ویې چې ورته کاروي، دا ده چې: خوږ خو نشوي؟! یا خوږ شوي؟!
    او همداسې که ماشوم وژاړي، ورنه پوښتنه کوي، کوم ځای خو دې درد نکوي. دا هغه وخت ده چې ماشوم دغه وییو باندې پوهیږي(یعني د درد او خوږوالي په مفهوم او مقصد باندې پوهیږي او کله چې دا شیان احساس کړي، نو د دوی په حافظه کې د یو مفهوم په توګه ځای نیسي) او د هغوی د طرحې کولو لپاره په هماغه خپل مانا باندې هم وړتیا مومي.
    نور ویې لکه: دروغ، وهل، ژړل، غوښتل او ورته نورو ویی باندې هم هغه وخت چې خپل په ما حول کې د هغوی سره په انځوریز بڼه مخامخ شي یا احساس کړي، پوهاوی پیدا کوی.(۶)
  • مانا غځونه او مانا کمونه:
    ډیر وخت ماشومان د یو ویی په مانا کې زیاتونه یا کمونه کوي. د بېلګې په توګه کله چې د ماما یا د کاکا نوم زده کوي، هغه د ټولو هغه سړیو لپاره چې مشران دي او دی یې نه پیژنې، کاروي. یا کله چې د شیشک یا بلا نوم زده کوي، هغه د ټولو هغو ډاروونکي شیانو لپاره چې دی ورڅخه ویریږي کاروي، چې د وخت په تېریدو سره بیا د کاکا او ماما او همداسې د ډاروونکي شیانو او نورو تر منځ په توپیر پاندې پوهیږي او دا ویې په هماغه خپله مانا یا مفهموم سره کاروي.
    همداسې ماشومان په ځینو مفاهیمو کې کموونه هم کوي. لکه: د موټر کلمه د موټر ویی یواځې د هغو موټرو لپاره کاروي چې په سړک کې روان دي. ولاړ یا پارک شوي موټرو ته موټر نه وایې، ځکه د هغه سره د موټر انځور یا مفهوم داسې ده، چې هماغه چالان او په لاره روان شیانو ته موټر وايي.(۷)

اخځلیکونه:

  1. مقدمه ی بر روانشانسی زبان/احمد شیباني/۱۲)
  2. له نې نې سایټ د ماشومانو مجلې څخه
  3. برترینها اینترنټي مجله/د خپریدو نيټه: ۱۳۹۲ د سلواغې ۸/ د خبرېدو کوډ: ۸۲۷۰۵/
  4. درامدي بر روانشناسي زبان/۲۷
  5. روانشناسي زبان/۲۳
  6. درآمدی بر روانشناسی زبان/۲۶
  7. وبلاګ روانشناسي تربیتي/ رشد زبان کودک/ لیکوال: علی رستم نژاد
  8. مولانا(جلال الدین بلخی)، مثنوی معنوی، دفتر چهارم/بخش ۱۰۰/ در بیان اینکه کلم الناس علی قدر عقولهم ولا…..

یادوونه: دا مقاله ما د خپل پایلیک لپاره لیکلی ده، ښایې نور هم پکښې بدلون یا زیاتونه وشي، او همداسې اوسنی لیکنه بیا سمولو ته هم اړتیا لري.

د ماشوم ژړا

د ماشوم ژړا:

gerye-nozad

د ماشوم نوم د ژړا سره مل دی. ځکه ماشومان له پیدایښت سره جوښت په ژړا پیلوي. که څه هم ژړا په پیل کې د ماشوم د ننی غړو د فشارونو لامله دي، خو ډېر ژر دغه ژړا د مور او د نورو څنګ لورې کسانو لپاره د پام وړ مفاهیم لیږدوي، تر ټولو ښه مفهوم د ماشوم له ژړا نه، مور اخلي.
د ایران پوهنتونونو د انساني علومو ادکاډیمي(سمت) په یوه څیړنه کې دا موضوع په ډېر وضاحت سره تشریح شوي ده چې لنډیز یې داسې ده:
د ماشوم ژړا که څه هم په ظاهري توګه د یو غږ په مانا ده؛ خو که ورته سم ځیر شو، ډولونه لري. د هر ځانګړي خوځښت سره، د ماشوم ځانګړي ژړا وي. زیاتره میندې وايې چې هغوی د ماشوم د درد ژړا، د لوږي ژړا، د قهر ژړا او ورته نور ژړاګانې په اسانی سره پیژني او توپیر یې کولای شي. شوې څیړنې هم د میندې دا ادعا سم بولي او د هغه د سپیناوی لپاره د شافر څیړنې ښه بیلګه ده.
د پروفیسور شافر Schaffer د څیړنې پر بنسټ، د ماشوم د لوږي ژړا په پیل کې منتظمه او ورو وي، خو وروسته ورو ورو مخ په زیاتېدو کیږي او د هغه د غږ څپې هم نا منظمه کیږي. څومره چې غږ یې لوړيږي، هغومره هم د هغه ازواز بې نظمه کیږي.
د قهر ژړا هم پیل یې همداسې وي، خو مراحل يې سره توپیر لري. د درد ژړا ناڅاپي پیلیږي، په سر کې په لوړ غږ وي، خو وروسته ورو کیږي، او له ځان سره یوه اوږده چوپتیا هم لري او په پای کې څو سلګې او د سا بندیدا راځي.
البته یو شی چې نباید هیر کړو، هغه دا دي چې ماشومان سره فردي توپیرونه لري، ښایي دا لړۍ له ټولو څخه یو شانته نه وي، کله په ژړیدا سره توپیر ولري او کله هم د ارامیدو په بهیر کې او همداسې د هلکانو او نجونو د ژړا توپیر هم شته.

اخځلیک: روانشناسي رشد/مخ ۳۱۶/لیکوالان: بېلابېل/خپرندویه ټولنه: سمت

دوه ژبیزم

دوه ژبیزم

لیکنه:عبدالقادر شعیب

1

بسم الله الرحمن الرحیم-الرحمن، علم القرآن، خلق الانسان علمه البیان

او همداسې د قرآنکریم لومړنۍ نازل شوی آیت شریف: اقرأ باسم ربک الذی………………..

د دغه تلاوت شويو ایتونو په پام کې نیولو سره، مونږ باید دې ته ځیر شو چې په رښتیا د ګړیدا پدیده خدای ته څومره مهمه پدیده ده چې د سپېڅلي کلام لومړنۍ خبرې دې، یعني د انسان له خلقت څخه وروسته ورته د خبرو کولو مهارت ورښیي.

لکه څنګه چې پاک خدای انسانان هست کړه، او هغوی یې په بېلابېلو قبیلو ووېشل، تر څو له هغوی څخه متفاوتې ټولنې جوړې شي، دنیا له يورنګۍ څخه لرې وساتي، او تنوع رامنځته کړي،هغوی  ته یې مختلفې ژبې هم ور زده کړې، چې دغه توپیرونه ښه څرګند شي. د نړۍ له پراخېدو سره ځینې هېوادونو ډېر پرمختګ وکړاو  ځینې هم د پرمختګ له کاروان څخه پاتې شول؛ نو همدې لوړو او ژورو  زمینه برابره کړه چې مهاجرتونه وشي او د ژوند د هوساینې لپاره د وروسته پاتې هېوادونو خلک، پرمختللي هیوادونو ته کډه وکړي او همالته استوګن شي. دغه خلک چې بل هېواد ته ستنېږي، ځان سره خپله ژبه هم انتقالوي، د دې لپاره چې په هر لحاظ د نوي هېواد په وګړو کې یې ژبه مدغم نشي، د دوی ژبه ورسره شته او په ورځنۍ چارو کې ورڅخه ګټه اخلي. او له بلې خوا په نوې ټولنه کې ژوند کول د دې تقاضا لري چې د اړیکو نیولو او د اړیکو پاللو په موخه د هماغې ټولنې له ژبې څخه هم کار واخیستل شي. چې دې پدېدې ته دوه ژبیزم او که هغه ټولنه لکه زمونږ هېواد افغانستان د څو ژبو څښتن وي، نو د دوه ژبیزم ترڅنګ بله پدیده د ګڼ ژبیزم په نامه رامنځته کېږي. دلته داسې پوښتنې راولاړېږي چې د دغسې یوې ټولنې ماشومان څنګه دوه ژبې زده کوي؟ څنګه يوه ژبه له بلې ژبې څخه جلا کوي؟ څنګه کولای شي چې د تداخل یا ګډوډي څخه مخنیوی وکړي؟ او په کلي توګه دوی څنګه کولای شي چې په ماشومتوب کې دوه یا څو ژبې زده کړي؟

دوه ژبیزم چې په انګریزې کې ورته Bilingual په عربي کې ذوللسانین او په پارسي کې ورته دو زبانګي وايي، هغه پدیدې دي چې په ګڼ ملیتي  (Multi National)میشتځایونو کې رامنځته کېږي. دوه ژبیزه هغو کسانو ته ویل کېږي چې په دوو ژبو باندې وپوهیږي، مهمه نده چې دواړه ژبې ګړنۍ ژبې وي، کولای شي یوه ګړنۍ او بله یې اشاري یا لیکنۍ وي. ډېری وخت ماشومان او په ځانګري توګه مهاجر شوي ماشومان دغې پديدې سره مخامخ دي، چې پر دغې موضوع تر ډېره حده څېړنې هم پر ماشومانو شوي دي.

د بېلګې په توګه: هغه پښتو ژبي ماشومان چې په مزار شریف ښار کې را لوییږي، هغوی په ډېرې اسانۍ سره کولای شي چې دوې ژبې زده کړي. یعني په کور کې مور او پلار سره پښتو غږیږي؛ خو په ټولنې او ښوونځي کې پارسي غږېږي. هغوی حتی کولای شي چې مخکې له څلور کنۍ څخه دواړه ژبې په پوره حاکمیت سره زده کړي.

یوه شخصي مشاهده چې زه یې لرم، هغه دا ده چې د طالبانو په وخت کې یوه کورنۍ له تخار ولایت څخه فراه ولایت ته کډه شوې، اوس د هماغې کورنۍ ماشومان سربیره پر مورنۍ ژبې(اوزبکي) په پارسي او پښتو ژبو روان غږیدای شي. دا ځکه چې دوی په داسې ټولنه کې ژوند کوي چې ډېری وکړي پښتو غږیږي او په ښوونځې کې چې تعليمي نصاب پر پارسي ژبه دی، هغوی پارسي زده کړې ده.

ارواپوهان او د ژبې څیړونکې وايې چې ماشوم ته د ژبو د زدکولو تر ټولو غوره دوره د دوی له ۶ ماشتنۍ څخه تر څلور یا پنځه کلنۍ پورې ده ، یعني ماشوم باید په څلور کلنۍ کې د ژبې د زده کولو له عمومي قواعدو څخه ووزي، که نه بیا وروسته نشي کولای ژبه په سمه توګه زده کړي.

د دغې موضوع په اړه د یو لړ څېړنې پایلې داسې راښيي چې ماشومان د دویمې ژبې زدکولو په برخه کې له لویانو څخه مخکې دي چې ډېری وخت دغه مسئله د لویانو د حسادت لامل کېږي، په ځانګړي توګه هغه کسان چې په لوړ سن کې د دویمې ژبې د زده کولو لپاره کلونه زیار باسي خو بيا یې هم سمه نشي زده کولای. ولی ماشومان ډېر ژر او په ډېرې اسانۍ سره دویمه ژبه زده کوي او حتی د ځینو څېړنو له مخې، ماشوم مخکې له شپږ کلنۍ څخه د څلورو او له هغه څخه زیاتو ژبو د زده کولو وړتیا لري.

دوه ژبیزم ګټه لري که تاوان؟

په ټولیزه توګه ډېری خلک دوه ژبیز ښه بولی او وایې چې دویمه ژبه زده کول، د بل کلتور سره د هغوی په ژبه اړیکې نیولو لپاره تر ټولو غوره وسیله ده، یعني دوه ژبیز سړی،په دو کسان حسابیږي. په فردي ډول هم د دوه ژبیز سړی، د خپل ځان څخه د خوښۍ احساس ځان احساس لري. داسې کس به نه وي چې ونه غواړي دوه ژبې زده کړي.

خو ځینې کره کتونکي د دې مخالف دې ، دوی وايي چې دویمه ژبه بايد ژر زده نه شي، ځکه د دوی په اند د ماشوم پر زیرکتیا او تفکر باندې ناوړه اغېزه کوي او د ریاضیاتو یا نورو تجربي علومو په زده کولو کې پاتې راځي.

بله ډله کره کتونکي بيا د شلمې پېړۍ د زړې مفکورې پلوي کوي، دوی وايي: که چېرې یو ماشوم دویمه ژبه زده کړي، ګواکې د دویمې ژبې د کلتور تر اغیزې لاندې راځي.

دلته اړین بولم تر څو په دې …… کې د شوې څېړنې لنډیز رانقل کړم، چې د دویمې ژبې منفي او مثبت اغېزې څېړلی ده.

منفي ريپورتونه: د ۱۹۳۰ کال تر ټولو مهمه او اغیېزناکه څیړنه، امریکايي مادورا سیمت پورې تړاو لري. هغه چې په آوایو پوهنتون کې زده کړې کولې، د خپل منوګراف د لیکلو لپاره د لومړني ښوونځي له څو تنو زده کونکو سره مرکه وکړه چې نیم یې له چین، فلیپین، جاپان، کوریا او پرتغال څخه هاوایي ته مهاجر شوي و، او نیم یې هغه کسان و چې د هاوایي اصلي اوسېندونکي و. هغه وروسته له پرتلې دې پایلې ته ورسېد، چې د مهاجرو زده کونکو مورنۍ ژبه بېله او دویمه ژبه یې انګریزي وه، د انګریزي په املا او انشاء کې د هاوایي اصلي اوسېدونکو په پرتله زياتې ستونزې درلودې،ځکه خو دغه څیړنه د دې لامل شوه چې ځينې خلک د دوه ژبیزم پر خلاف شي.

مثبت ريپورتونه: ښاغلی سیمت د ژوند تر پایه پر خپل نظر ټینګار کاوه. خو د ۱۹۶۸ – ۱۹۷۶ کلونو تر منځ، چکي پروفیسور لمبرت کار لووسکې او د هغه ملګري بروك او تاکر هغه څېړنې چې پر یو ژبیزې او دوه ژبیزي ماشومانو یې په کانادا او فرانسې کې تر سره کړې وې، دا وښودله چې نه يوازې د دویمې ژبې زده کول د ماشومانو پر ذهنیت باندې منفي اغیزه نلري، بلکې همدغه دوه ژبیز ماشومان په تجربي علومو کې هم د یو ژبیزو ماشومانو په پرتله چټکه وده لري او همدارنګه د هغوی ټولنیزې اړیکې هم پیاوړي دي.

نتیجه دا ده: تر اوسه پوره داسې کره شواهد نشته چې دا ثابته کړي چې د دویمې ژبې زده کول، منفي اغیزه لري.

همداسې يوه بله ننګونه ده، چې د ځینو په اند، د دویمې ژبې زده کول د ماشومانو د ماغزو پر ودې منفي اغېزه لري. دغه ډله د ګوارد پر موندل شويو اسنادو تکيه کوي،هغه په کال ۱۹۷۱ کې خپله تجربه پر هغو ۳۰ يهودي ماشومانو چې امريکې ته مهاجر شوي و، ترسره کړه. هغه د ازموينې په توګه ۲۰۰ لغتونه له ۳۰ يهودي مهاجر شويو ماشومانو او ۲۵ امريکايي ماشومانو څخه وپوښتل، په پایله کې یې، له ۳۰ يهودي ماشومانو څخه ۲۵ تنه د فکري او ذهني ودې له لحاظه وروسته پاتې معرفي کړل.

خو برعکس د باین ویو څېړنې چې د نړۍ په بېلابېلو هیوادونو کې لکه: کانادا، فرانسې، هنګانګ، آلساکي او… کې ترسره شوي دي، ۳۰۰۰ ماشومانو چې نیم یې د دوه ژبې زده کولو تر اغیزې او پاتې برخه یې د یوې ژبې زده کولو تر اغېزې لاندې راغلي و، د ۸ ماشتنۍ څخه تر ۶ کلنې پورې، یعني د ۶ کلونو په اوږدو کې تر څېړنې لاندې ونیول شوه، په پایله کې دا ثابته شوه،چې برسیره پر دې چې دوه ژبیزو ماشومانو دوې ژبې په ښه توګه زده کړې وې، له خورا لوړ هوش څخه هم برخمن و.

پایله:

په اصولي توګه د دوو ژبو زده کول په دوو طریقو ترسره کېږي، یو دا چې لومړی ماشوم یوه ژبه زده کړي او بیا وروسته دویمه ژبه ورته زده کړي، او دویمه طریقه یې دا ده چې په هممهاله توګه کولای شی چې دوې ژبې زده کړي.

خو ارواپوهان وړانديز کوي ،د دې پر ځای چې ماشومانو ته د دوو ژبو زده کول په وقفه یي توګه تر سره شي که په همماله توګه ورزده شي، دا به ډېره ګټوره پرېوزې.

اندېښنه دا را ولاړېږي چې ایا ماشومان دا وړتیا لري چې د دوو ژبو پېژندګلوي وکړي او کله چې دویمه ژبه زده کوي، هغوی په دې باندې پوه دي چې د دوو ژبو د زده کولو په حال کي دي؟! پروفیسور پاتر په ځواب کې وایي: کله چې ماشومان د دو ژبو د زده کولو په ماحول کې راشي، هغوی د څو میاشتو په تېرېدو سره په دې پوهېږي چې دوی په دوو ژبو باندې خبري کوي، او حتی پوهېږي چې له کومو کسانو سره په کومه ژبه باید وغږېږي.

اخځلیکونه:

  1. استاینبرګ،دني/ درآمدی بر روانشاسی زبان// ژباړه: ګلفام، ارسلان
  2. کین، آیزنک/ روانشناسي شناختي حافظه/ ژباړه: ډاکټر زارع حسین
  3. اجسون، جین/ زبان و ذهن (روان-زبانشناسی) ژباړه محمد فایض
  4. Language universal/David W. Carol

په پښتو تصوفي ادب کي د ستر احمدشاه بابا او ارزاني خيشکي رول

د پښتو تصوف لومړۍ برخه د ښکاره اسنادو له مخي په اومه هجري پېړۍ کي د کلات په سيمه کي د يوه مشهور صوفي او شاعر شيخ متي(رح) لخوا راپيل سوې ده،وايي چي شيخ متي(رح) يو ديوان ليکلى وو1 چي زياته برخه يې پر تصوف راڅرخېدله چي دغه دېوان بيا د مغولو د تېريو په زمانه کي له منځ ولاړ2 .
د تصوف دا لړۍ په لسمه پيړۍ کي له يوه اوږده ځنډ وروسته شيخ عيسىْ مشواڼي3 ته رسيږي او له هغه څخه وروسته د پښتو تصوفي ادب په دوران کي زموږ سترګي په همدېپېړۍ کي پر يو بل متصوف شيخ علي سرور لودي4 لګيږي دې شاعر او اديب هم په وار سره په خپله شاعري کي تصوف په ښه شرنګېدلي ډول وړاندي کړى دى.له ده را وروسته په يولسمه پيړۍ کي يو بل نامي متصوف شيخ بستان بړېڅۍ5 زموږ مخي ته راځي چي هغه په تصوف کي د يوې لوي حلقې تښتن هم دى او د ده په شاعرۍ کي هم تصوف په شرنګيدلي انداز وړاندي کړل سوى دى.د دې درې متصوفينو څخه وروسته د پښتو ادب د لومړۍ دورې په ورستۍ برخه کي (د ١٠٠٠ هـ ق کال په شاوخوا کي) يو بل روحاني شخصيت سته چي هغه شيخ صالح محمدالکوزى 6 نوميږي چي داسړۍ د پښتو ادب د لومړيو متصوفينو اخيري سړى باله سي.
د پښتو تصوف دوهمه دوره په ټوليزه توګه پر دوو مهمو ډلو روښانيانو(پير روښان7 يې پير او مرشد وو چي په منظمه توګه يې تصوف په پښتو او پښتنو ننويست )او دروېزيانو (د پير روښان او د هغه د پيروان په وړاندي يې سنګر نيولي وو چي بنسټګر يې اخوند دروېزه ننګرهارى8 وو)را څرخي دا دوره په پښتو او پښتنو کي ځکه د خورا ارزښته ډکه ده چي تصوف پکښي په منظمه توګه پالل سوى او هغه ته چوکاټونه او قيدونه ټاکل سوي ډلي او طريقي منځ پکښي راغلي او په پښتنو کي د يوه نهضت په توګه راڅرګند سوى دى.
په دې دوره کي د پير روښان په ډله کي يو مشهور شاعر ليکوال او صوفي (ارزاني خيشکى) تېر سوى دى دا شاعر او صوفي د پير روښان يو نامي او مشهور مريد دى د دپه اړه مولانا عبدالقدوس قاسمي په خپل يو شعر کي داسي ليکي:
په سړبن کـــي د زمند دى
او په خيشکــــي کي له زير
دا شعر يــــــــــې دى کښلى
په خپل منطـــــــق الطـــــــير9
د ده د پيدايښت او مرګ څرګنده نېټ نسته خو دا څرګنده ده چي دى د نوښار له خيشکو څخه دى دئ په خپله يوه رباعي کي د ځان په اړه داسي کاږي:
په پښتو ژبه ويـلي
فقير ارزاني افغان دى
دى په خيشکو کي لــــه زير
د والد نوم يې برهــــان دى10
اخوند دروېزه د ارزاني خيشکي په اړه داسي کاږي چي دوى درې وروڼه ملا ارزاني،ملا عمر او ملا علي د هند له لوري راغلل او له پير روښان سره يو ځاى سول او هغه داسي پسي زياتوي چي خيرالبيان پير روښان يوازي نه دى کښلى بلکي د خيرالبيان په کښلو کي د ارزاني لوى لاس دى11،نو دلته دا خبره ښه پوره په زبات رسيږي چي ملا ارزاني د پيرروښان د نهضت تر ټولو مهم کس دى او اخوند دروېزه په يو بل ځاى کي د ده په اړه کاږي چي کله پيرروښان په جګړو پيل وکړ نو هغه بيرته هندستان ته ستون سو نو دلته له دې ځايه ويلاى سو چي هغه په هندستان کي زېږېدلى او هلته مړ سوى دى مخکي موږ و ويل چي د ارزاني د مرګ او ژوند نېټه څرګنده نه ده مګر د هغه د يو او نيم بيت څخه د هغه د ژوند مهال په ډاګه کيږي هغه په خپله يوه څلوريزه کي داسي کاږي:
دا غزل په تاريـــــــــــــخ کښلې
په حساب د دوست دغو وي
غين زر،دال يـــــــــې څلور دى
په شپږ يا د حســـــــاب واو دى12
نو له دې بيته دا پايله را وزي چي ارزاني خيشکى په ١٠١٠ هـ ق کال کي لا ژوندى وو ځکه د پورتني بيت څخه ١٠١٠ داسي په لاس راځي:
١٠٠٠+٦+٤ =١٠١٠
يا په دې بله څلوريځه کي چي داسي ده:
ارزاني وينا کړه عــــــــــــرض
آشنايي د حق ده فـــــــــــــرض
د دې عرض تاريخ و غواړه
په حساب له حرف يـــــــــرض13
له پورتني بيتو څخه هم د ١٠١٠ هـ ق سنه په لاس راځي،تر دې ځايه د ملا ارزاني پر ژوند و ږغېدو اوس به راسو د هغه پر شاعرى به لږ و ږغېږو او د تصوف هنداره به ورته و نيسي چي څه پکښي ښکاري.
ارزاني په خپل خواږه کلام سره د پير روښان و طريقې او لاري ته تل پاتى رنګ او خوند ورکړۍ په خپل جادګر کلام سره يې د هغه وخت د قوايد او شرايطو په نظر کي نيولو سره د پير روښان ټول تصوفي مسلک په خپلي شاعرى کي رانغښتى دى يعني هغه خپل ټول ادب او کلام د پير روښان د مسلک تشريح او توضيح ته وقف کړى دى دې شاعر نه يوازي دا چي خپل شعري خوند يې ساتلى بلکي د هغه فني اړخ يې هم له نظره نه دى غورځولى مګر له هنري اړخ د هغه شاعري په دې خاطر چي ټول حقايق دي او کومه خيالي او مهاله خبره پکښي نسته ډېر کمزورى دى او يو بل عمده علت يې دا کېداى سي چي دا شاعري يو ډول نصيحتي يا په بله اصطلاح مذهبي شاعري ده نو ځکه دا رنګ پيکه پکښي ښکاري خو ځيني ځايونه داسي هم د چا مخي ته راځي چي د مجازي ميني څرک به ترې لګيږي خو په بشپړه توګه مجازي مينه نه ده کچيري څوک په جدي توګه ورته متوجې سي نو و به ګوري چي د خبري سر بل ځاى تړل سوى دى.
ارزاني په خپله شاعري کي د وحدت الوجد فلسفه چي د پير روښان د لاري اساس دى په پوره زور سره تايد کړې ده لکه په دې بيتو کي:
حق د ميم ډېوه کړه بله
د مخفي ګنج ل امواجه14
يا:
يو الف پر کثرت راغـــى
د ديرش حرفو له افواجه15
يا:
د يو وحدت له اصلــــه
د کثرت شو ډېر فروع16
او هغه په خپله شاعرى کي د پيرروښان د لاري اته مقامه داسي بيانوي:
شريعت دى طريقــــــــــت دى
حقيقت يې معرفــــــــــــــت دى
هر چي دا څلور يې خپل کړه
د بابا آدم پـــــــــــــــــــــــر پت دى
بل قربت بل يې وصلت دى
بل وحدت بل سکونت دى17
او هغه په خپلو ټولو اشعارو کي د پيرروښان د اوو صفتونو متفرقه او پاشلې يادونه کوي مثلاً هغه د حرمو څخه د ځان ساتني په اړه وايي:
که په لوږه دي نوس بند کړ
زر به مه شــــــــــــي در طلوع18
يا دا:
نوس په رياضت مشغول کړه
حيوان مه شه ډېر مه څــــــــــــــره
مزه ناک خواړه کړه ليــــــــــــري
د نوسوټي له اخـــــــــــــــــــــــــــوره19
په پورتني بيتو کي دوهم صفت(اسراف دي نه کوي لږ دي خوري او لږ دي څښي) هم نغښتل سوى دى په دې توګه هغه په خپلو اشعارو کي ټول اووه صفات رانغاړلي دي.
د دې دورې(دوهمي دورې) په اخيري کي د پاشلو او تيت او پرک متصوفينو په منځ کي زموږ سترګي د افغانانو پر يو ستر شخصيت او د اوسني افغانستان پر موسس عليحضرت احمدشاه بابا رحمة الله عليه باندي لګيږي د پښتنو د دې ستر امپراطور په لاس کي د توري تر څنګ د نورو پښتني مشرانو په څېر قلم هم په خورا بېخارى سره ښکاري او دا زباتي چي پښتانه يوازي د توري د ميدان مېړني نه دي بلکي هغه د ملي مشر حاجي ميرويس خان نيکه خبره چي پوه او علم يوازي د ناز او نعمت د خاوندانو په کورو کي نه دى بلکي زموږ په غرو او رغو کي هم پوهان او عالمان سته د افغانانو د دې ستر امپراطور د توري په څېر د هغه قلم هم ډېر تېزى دى هغه که د توري په ډګر کي مسلمانان تر پاني پت او اصفهان پوري د کافرو له توري خلاصول په بل اړخ کي يې يو ښکلى قلم هم ورسره درلودى او په هغه سره يې د ستر شاهنشاه او د نړۍ د مالک ستر پروردګار صفتونه داسي کښلي چي د تصوف سرتاج ګرځيدلي.
د نادر افشار قلي په زمانه کي د هرات د ابداليو په يوې مشهوري کورنى کي د زمان شاه ابدالي پر کاله يو کوچنى و زېږېدى چي د نبوغ او هوښيارى ځلايې له هم هغه ماشومتوبه په تندي کي ځلا کول له کورني دود سره سم احمدخان و نمول سو چي ورسته په احمدشاه او بيا د ملت په بابا او ستر امپراطور عليحضرت احمدشاه بابا مشهور سو چي د اوسني افغانستان د تاسيس سره په څنګ کي يې د اسيا د مرکزي سيمو ټول مسلمانان د هندواڼو او نورو کفري طاقتونو څخه و ژغورل او په خپله خدايي مينه يې د تصوف د ميدان ډېر لوړ لوړ پړاونه هم طى کړل احمدشاه ابدالي يوازي يو شاه نه وو بلکي هغه يو لو متصوف او سالک هم وو هغه په تصوف کي خپله خاصه لاره لرل او هغه ته يې خپل مقامونه ټاکلي وه او د هغه تصوفي ياران او ملګري د هغه په ټولو چارو کي د هغه ښى بازو وه احمدشاه ابدال په تصوفي لاره کي ځان ته خپل پيران لرل چي هغه په ښکاره توګه سره ميافقيرالله او شاه ولي الله خپل پيران بلل او داسي ويل کيږي چي پير صابر شاه هم د هغه له مرشدانو څخه وو او پر هند او شاوخوا سيمو باندي بريدونه او د هغه ځاى د مسلمانانو ژغورل هم د ځينو متصوفينو په غوښتنه سوي چي په هغو کي د شاه ولي الله د پرله پسې ليکونو او غوښتونو خبره تاريخي او سياسي ارزښت لري.
د هغه تصوفي رنګ يوازي د هغه تر عادي ژونده نه دى پاته سوى بلکي د هغه شاعرۍ ته يې هم په پوره لاره کړې ده لکه په دې لاندي غزل کي چي فرمايي:
لــــــــــه خپلي خودى تېر سوم
خـــــــود به زه سم خود مــرآته
مـــــــعرفت به مي روزي سي
کــــــه فاني سوم و فنـــــــــــا ته
دا د يار مينه خـــــــــــــــــوږه ده
په پرېکړي سر ده زبــــــــــــاته
عاشقان په عشق ژونــد دي
غافلان ګڼه مـــــــــــــــــــــــــراته
عاشقان چي سر فانــــــــي کا
فاني خود و کا اثبــــــــــــــــــاته
سر فاني کړه احمدشـــــــــاهه
يار به ووينې مخ راتــــــــــــــه20
احمدشاه بابا د تصوف په دوو مشهور لارو (وحدت الشهود او وحدت الوجد)کي پر و حدت الوجود دونه ټينګ ولاړ دى چي ان ځان له نوره بولي لکه په دې لاندي بيتو کي:
عالم لــــــه نوره پيدا سوى
دا قـــــــــــــدرت واړه له خدا
زه احمد له نوره پوه سوم
اوس ثنا کـــــــــــــــــــــړم ربنا21
هغه په پرله پسې توګه د وحدت الوجود فلسفه په خورا درب او درز سره بيانوي لکه په دې لاندي څو بيتو کي:
د کثرت بازار يې جـــــــــوړ کړ
عجيب نور پکښي جولان که
لکه نور له ځانه بيل ســــــــــــــــو
د موجود هايي نشان کــــــــــــه
پټه ها وه په عدم کښــــــــــــــــــي
د انسان نقش يې په ځان کـه22
اوس په پورتني بيتو کي په ښکاره د وحدت الوجود فلسفه ښکاري ځکه وجوديان په دې باور دي چي (همه اوست) يعني هرڅه هغه دى،دلته په دې بيتو کي هم همدا فلسفه نغښتې ده يعني هغه په دې بيتو کي هرڅه د خداى(ج) د وجود برخه بولي.
هغه د خپل تصوفي مسلک لپاره څلور مقامونه ټاکلي دي چي دا څلور بيا هر يو ځان ته فروعات لري هغه د خپلي پښتو الف نامې په يوه بند کي چي د غزل په چوکاټ کي ليکل سوې ده د خپل مسلک دا څلور مقامه داسي بيانوي:
طريقت باريکـــــــــــــه لار ده
حذر بويه له زنبــــــــــــــــــــوره
که په سالک باندي راسي
دا څو مقامه پــــــــــــــــــــــــوره
څلور ت يې ګوښې نه دي
نه په رفتار دي ځبله دوره
مقامت يې بيل وايـــه سي
که سالک خبر سي له دستوره
جبروت لره چي راســـــــــــــــــــــــــــي
کل جهان بويه پـر نـــــــــــــــــــــــــوره
د بقا بقا يې ګــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوره
وزه ته د ژوندون له قبــــــــــــــــــوره
د لاهــــــــــــــــــــــــــــــــوت لا منزل دئ
د نور سره رطب غواړه له کجوره
د هاهوت الــــــــــــــــــــــــف ته واخله
چي و نه وينې د هـــود جنت حوره
د هوهو درياب لـــــــــــــــــــــــــه موجه
اراده قدرت د علم تــــــــــــــــــــــــوره
هو جامع دئ بې پايانـــــــــــــــــــــــــــه
لابيان څه وايم له صـــــــــــــــدوره23
په پورته بيتونو کي موږ و ليدل چي الحضرت بابا د يوه سالک لپاره څلور مقامه ټاکلي دي اوس دلته په دې بيتو کي ماته دا موضوع لږ ګونګ ښکاري چي دا څلور مقامه نو څه شي دي ځکه د هغه په دې بيتو کي دا خبره په زغرده نه ده ښکاره سوې خو بيا هم زه (د بقابقا،د لاهوت منزل، هاهوت الف،د هوهودرياب او په جبروت)په کليمو کي لږ او زيات شکمن يم ځکه په تصوف کي دې ته ورته او په دې کلماتو کي شاملي مشهوري کلمې سته چي هغه عبارت له (ناسوت،جبروت،لاهوت او ملکوت)دي خو نه پوهېږم چي بابا ځان ته د تصوف و دغه مقامونو ته ورته نور مقامونه رامنځ ته کړي او که مقامونه هغه دي يوازي په نمونو کي يې توپير موجود دى،خو بابا په خپل ديوان کي يو ځاى دغه مقامونه داسي را اخلي:
ناسوت وجود بې معنْى دئ
ملکوت د ميني کــه آبخوره
جبروت جلوه د زړه نـــورکه
لاهوت نور بې حد سترګي توره
په لاهوت غلطه مـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه سه
پر مقام د هو غواړه سر تـــــــــــــــــــــــــوره
د هاهوت جلوه کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
پر واهوت د معرفت و لمر ته ګوره24
اوس دلته د سړي څخه لار او ګودر ورکيږي چي دا څلور مقامه نو څه شي سول. بابا په خپله تصوفي شاعرى کي يوازي تر دغو مقامونو پوري مقيد نه پاته کيږي هغه د روښاني تصوف په څېر ځان ته اخلاقي او کړنيز صفتونه هم لري چي هيڅ ځاى يې هغه مقيد کړي نه دي بلکي په نصيحتي توګه يې هغه را اخصتي دي مثلاً بابا په خپله ټوله شاعري کي څو ځايه د صبر او حوصلې،له درواغو د ځان ساتني او نورو ورته صفتونو توصيه کوي لکه په لاندي بيتو کي :
که بلا زور درباندي وکـــــــړ
ګوره په صبر زړه خموش کړه
که يار زهر په لاس درکــــړي
له محبته يې ته نوش کړه25
يا دا چي:
حق وينه حق وايـــــــــــــــــــــــــه
حق جويه له سبحانـــــــــــــــــه
د يقين به شا وراســــــــــــــــې
حق باطل بېل که له ځانه26
بابا په خپله اخستې تصوفي لاره کي همېشه پر ډېر تکليف ګاللو او زحمت ټينګار کوي او په هر ځاى کي د ځان قرباني کول او د خپلي خو دى د پرله پسې وژلو خبره را اخلي چي دا ډول تکليف ګالل او پر ځان سختي تېرول هغه په اکبريه طريقه کي را ولي لکه له دې لاندي بيتو څخه چي د هغه دا ډول فکر په زغرده ښکاري:
عاشقان په عشق ژونــد دي
غافلان ګڼه مـــــــــــــــــــــــــراته
عاشقان چي سر فانــــــــي کا
فاني خود و کا اثبــــــــــــــــــاته
سر فاني کړه احمدشـــــــــاهه
يار به ووينې مخ راتــــــــــــــه27
يا دا چي:
که يار زهر په لاس درکــــــــــــــــــــړه
له محبته يې ته نوش کـــــــــــــــــــــړه
د نفس پندونه ډيــــــــــــــــــــــــــر دي
ته غيرت باندي سر پـــــــوش کړه
د عشق لاره سربـــــــــــــــــــــــازي ده
ته له هوشه ځان بې هوش کړه28
مګر د ښکاره اسنادو له مخي او د هغه د شاوخوا تصوفي حلقې څخه داسي ښکاري چي هغه د نقشبنديه طريقې پيرو دى خو دلته يو بله د تامل وړ خبره سته چي په پښتنو کي دغه بهرني تصوفي اصطلاحات او نموني يوازي تر نمونو پوري پاته دي ځکه په پښتنو کي تصوف د دغو نمونو په نسبت تر ډېره ځايه نسبي دى نه کسبي ځکه حمزه بابا د خوشال په يو شعر کتاب کي د وحدوت الوجود فلسفې د غښتلي کولو لپاره پرله پسې کوښښ کړى دى دا کتاب چي د خوشال خټک پر دې بيت راڅرخي:
پر هر څه کي ننداره د هغه مخ کړم
چي له ډيري پيداييه نا پديد شه29
اوس په پورته بيت کي که و ګور ننداره کول خپله وجودي پېښه نه ده بلکي شهودي پېښه او بيا په روښاني تصوف کي ډېر داسي ځايونه سته چي سړى شهودي فلسفې ته ورکاږي نو زما په نظر دا خبره او دا نوموني تر ډېره ځايه صرف تر نمونو پاته سوي دي او د بابا د نقشبنديه توبه لپاره موږ د هغه شاعري ثبوت نسو ورکولاى ثبوت يې يوازي د هغې زمانې هلته مروجې طريقي يوه خبره چي د تصوف په تاريخي سير کي د پاملرني وړ ده هغه دا ده چي په افغانستان او پښتونستان کي يوازي چشتيه،قادريه او نقشبنديه طريقي تاريخي ريښې لري او د مخکنى خبري په تائيد ټولي طريقې دې سيمي ته يوازي په نامه راغلي دي نه د هغو ټولو اصول سره يو ځاى کوم اصول چي طريقې د ځان لپاره لري مثال يې په اوسني افغانستان کي د قادريه طريقي د ذکري حلقو ورکولاى سو په قادريه طريقه کي نڅا او سرود نسته مګر دا اوس په کندهار،هلمند،کوټه کابل او نورو ټولو افغاني او پښتني سيمو کي قادريه او نقشبنديه طريقو حلقې په نعتيه کلامونو سره او د مريدانو او سالکانو په سر اچونه سره مخ ته ځي.
نو له پورتنيو تشريحاتو څخه ويلاى سو چي بابا نه نقشبندي وو او نه وحدت الوجدى مګر د هغه شاعري په ناخداګانه توګه د وحدت الوجدى د فلسفې خواته ميلان پيدا کړى دى او دا هم د يو تصادف له مخي بابا خپل تصوف په خپله لاره او خپل ډول مخ ته بېولى خو يوه خبره سته چي د مکاني او چاپيريالي تاثيراتو څخه خالي نه دى ښه به دا وي چي څېړونکي او شنونکي د دې پر ځاى چي هغه د نړيوالو تصوفي معيارنو يا په بله اصطلاح د فلسفي تصوف په هنداره کي و ګوري،هغه د رښتني اسلامي تصوف په رڼا کي چي حضرت محمد(ص) يې بنسټګر دى و ګوري ځکه بابا ته معيار قران او حديث وو نه نوري ډلي او ټپلي او هغه د څلور طريقو نهايت زيات احترام درلود لکه په دې لاندي بيتو کي چي خپله واي او سالک د هغه و عملي کولو ته را بولي:
پيرو د نبي اوســــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
کړه د کبر شمله کـــــــــــــــــــــــــوره
دى د خـــــــــــــــــــــداى حبيب دئ
چي عالم يې دى له نــــــــــــــــــوره
څلور لاري ګوښې نـــــــــــــــه دي
لکه ثمر د خپل پردو آبخوره30
تر دې ځايه موږ د بابا پر تصوفي شاعرى و ږغيدلو خو يوه خبره چي زما بايد هېره نه وي هغه دا د چي تر دې ځايه دا ټولي خبري زما نظر دى دا کومه پرېکړه نه ده چي خداى ناکرده خلګ په دې ګناه و نه نيسي چي له ځانه مي مفتي جوړ کړى او بې کتابه فتواوي ور کوم،د بابا د تصوفي سمبولونو او تصوفي کلماتو پر وضاحت به په راتلونکي مبحث کي په تفصيل سره و ږغېږو.
د بابا او خيشکي
د شاعرۍ مخالف
او ورته اړخونه
موږ په پورته مبحث کي د بابا او خيشکي پر تصوف د هغوى د شاعرى په رڼا کي و ږغېدو اوس راځو په دې مبحث کي ګور چي د بابا او خيشکي په تصوف کي څونه ورته والى دى او څونه بېلتون.
ما د بابا او خيشکي ټوله شاعري يوازي د دغي لنډکى کتني لپاره و کتله يو شى چي ما ته ډېر د تعجب وړ ښکاره سو هغه دا وو چي د بابا او د خيشکي شاعري هم د نظمي اړخه او هم د مانوي اړخه تر حد زياته يو او بل ته ورته ده هغه په دې مانا چي ډېر داسي اوزان وو چي سره برابر حتا ډېر داسي ابيات وو چي يوازي د څو کلمو په توپير په عيني مانا عيني وزن او عيني کلمو ليکل سوي مثلاً په دې بيتو کي:
زما دا وينا غــــــــــــــــــــــــــــــــوږ باسه
زړه له کل غيرو جارباسه(بابا)31
د فقير وينا و نغــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوږه
خيري و کاږه له غوږه(خيشکى)32
يا دا چي:
له وحدته رابيرون ســــــــــــــــــــــــــــــــــو
د زړه کوټه يې کړه ودانه(بابا)33
له وحدته را روان شـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
ميم يې را وست تر کثرته(خيشکى)34
يا دا چي:
له کامله تلقين واخلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
له دغه تلقين ځان مدهوش کړه(بابا)35
کامل به دي زړه خلاص کا
د دنيا له بده زوږه(خيشکى)36
اوس پورته بيتونو له ټولو اړخونو ورته دي اوس که چيري څوک د بابا او خيشکي شاعري و ګوري نو دا به ښکاره ور مالومه سي چي دا شاعري په حقيقت سره هم ډېره سره ورته ده اوس دلته تاسو د بابا د شاعرى او خيشکي د شاعرى د مانوي اړخونو ورته والي ته وګورى:
بابا په هر ځاى کي په پرله پسې توګه د دنيا د فانيتوب خبر ورکوي او خلګ د تل پاتي ژوندانه يا د اخرت و ورځي ته متوجهي کوي په دې چاره کي خيشکي هم له بابا سره يو شان دى لکه په دې لاندي بيتو کي با با هم د دنيا د فنا وايي او خيشکى هم:
اې زما دله کاوکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د تا څه له ديغه واکـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
يوه ورځ به دې کا لـــــــــــــــــــــــــــــــــــــري
د دنيا له فاني ژواکه(خيشکى)37
څه وفا په دا نــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړۍ
څه سو خلق چي يې سنا اوو دې څړۍ
د دنيا قدر مي و ليده په سترګــــــــــــــــــو
له اطلسه برابره ځي شـــــــړۍ(بابا)38
بابا په پرله پسې توګه د زړه د پاکى لپاره د ذکر او د خداى ميني ږغ کوي او خيشکي هم له بابا سره په دې چاره کي همږغى دى لکه په دې لاندي بيتو کي:
محبت د زړه ايينه کــــــــــــــــــــــــــړه
بيا له زنـــــــــــــــــــــګه يې ته ژغوره
محبت ګڼه صيقـــــــــــــــــــــــــــل دى
کړه د زړه تخته په توره(بابا)39
ستا د زړه ارسي ده رنګـــــــــــــــــــــــــه
د دويي په غم نمناکــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د کامل ذکر صيقل کـــــــــــــــــــــــــــــړه
د زړه ايينه کړه پاکه(خيشکى)40
بله مهمه مسئله په تصوف کي د نفس سره مجادله ده بابا او خيشکى دواړه په دې مسئله کي ډېر جدي دي او بابا خو بيخي د نفس او خودى د لمنځه وړلو خبره کوي لکه په دې لاندي بيتو کي:
ل لا ځان نفي کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
اثبات هله په راستي کـــــــــــــــــــــــــړه
هستي يوه نيستـــــــــــــــــــــــــــــــــــي ده
ته دغه نيستي هستي کړه(بابا)41
يا په دې بيتو کي:
صورت ستا حــــــــــــــــــــــــــــــجاب دئ
تې د سر په وينو سور کــــــــــــــــــــــــړه
که خودي واخلې له ميانــــــــــــــــــــــه
بېخودي خود حضور کړه(بابا)42
يا دا چي:
چي نه وې هــــــــــــــــــــــــــــــله څه وې
ځان نابـــــــــــــــــــــود ګڼه اې وروره
که د ځان په نابــــــــــــــــــــودۍ سې
شها به وويني سر توره(بابا)43
اوس و ګورى په دې اړخ کي د خيشکي مثالونو ته:
که نوسک درته و غاپـــــــــــــــــــــــــــــي
ورته و وايه کري شـــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
له خناسه سره نښلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د يقين په تېره تېشه(خيشکى)44
يا دا چي:
راشه و سوزه ايره شــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
که بايد دي لـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه دره
نوس په رياضت مشغول کـــــــــــــــــــــــــــــه
حيوان مه شه ډېر مه څره(خيشکى)45
يا دا چي:
لکه اسماعيل عيد قربان شه
خودي کړه ته خپله ذبحــــــــــــه
د دوه عُسر ميان يُســــــــــــــــــــــــــــــــر
کړه بيان الم نشرحه(خيشکى)46
تر دې چي ورتير سوو يوه بله خبره چي د تصوف له بنسټيزو توکو څخه ګڼل کيږي هغه باور او يقين دى په دې مسئله کي هم بابا او خيشکي سره ملګري دي او ګمان د ايمان زيان بولي:
د نفي په اور کړه ويـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــلي
پر زړه ګي د خناس زخـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د اثبات پر سراى ورکښيوځــــــــــــــــــــه
صفت کړه د شاه له رخه(خيشکى)47
يا دا چي:
که د يقين سپڼسى دى سست دى
نن يې مزى کړه وريشـــــــــــــــــــــــــــــه
که نوسک درته و غاپـــــــــــــــــــــــــــي
ورته و وايه کرى شـــــــــــــــــــــــــــــــــــه
له خناس سره نښلــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د يقين په تېره تېشه(خيشکى)48
يا دا چي:
دانمد دي تور ګـــــــــــــــــــــــــــــــمان دى
د ګومان تياره ده بـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــده
چي د ګمان قميص واغــــــــــــــوست
هغه بد شه تر ابــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــده
که د زړه سترګي کــــــــــــــــــړې روڼي
احد يو دى له صمده(خيشکى)49
اوس و ګورى په دې اړه د بابا نظر:
د يقين توره در واخلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
نس رقيب باسه له کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوره
که يې و باسې له کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــوره
کور به خلاص وينې له شوره(بابا)50
يا دا چي:
د شيطان په نغوته درومــــــــــــــــــــــــي
دوى د سر عقل خــــــــــــــــــــــــــــــــوړلى
د يقين بانـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــدي شپه ده
په ګُمان يې ايمان بايلولى(بابا)51
او يا هم دا چي:
زما هستي په هست ســـــــــــــــــــــــــــــوه
نيستي زړه جــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــام جمه
چي ګُمان لــــــــــــــــــــــــــــــــه ميانه ووت
عشق د يقين لاره کړه سمه(بابا)52
يوه بله مسئله چي د غيري اسلامي تصوف څخه يې اسلامي تصوف ته لاره کړې ده چي د نه خورک يا لږ خورک مسئله ده بابا او خيشکى هم په دې مسئله کي ډېر جدي دي خو بابا تر خيشکى د خپلى شاهنشاهۍ سره سره ډېر جدي دى لکه په دې لاندي بيتو کي:
نغوته د نس پرېــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــږده
چي خلاصه دي وي غــــــــــــــــــــــــــــــــــــــاړه
د هغه ورځ اسباب نن کــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
چي په حلق دي نه چليږي لاړه(بابا)53
يا دا چي:
د نس نغوته پرېــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــږده
نغوته او عمل سيـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــځينه
چي د نس په نغـــــــــــــــــــــــــــــــوته کښېووت
شيطان بې زړه په غاښ چيچينه(بابا)54
اوس دا دى و ګورى چي خيشکى په دې اړه څه وايي:
د لوږي تېغ در واخلــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
پرې پليت نفسک و کـــــــــــــــــــــــــــــوږه
هوا حرص يې دي دوه څنګــــــــــــــــــــه
په نه نغوته يې و مږه(خيشکى)55
يا دا چي:
رواچاري يې خپل ورد کــــــــــــــــــــــړي
زيات عادت و نيسه له جـــــــــــــــــــــوع
که په لوږه دي نوس بند کـــــــــــــــــــــــــه
ژر به مه سي درطلوع(خيشکى)56
زړه د خداى کور او يا هم کعبه بلل کيږي خيشکى او بابا دواړه د دې سپېڅلي ځاى د پاک ساتلو لپاره ډېر پام کوي او د دې نصحت کوي چي هغه بايد پاک و ساتل سي ځکه دا د خداى کور دى،لکه په دې لاندي بيتو کي چي وايي:
يقين د زړه دئ بې ادراکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
که سينه کړې له غيرو پاکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
هر چار به بې ريا کــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د زړه په نوره تماشا کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
احمدشاه چي د مخه ليري رِداکه(بابا)57
يا دا چي:
د دالته شها ګــوره
که خبر يې د زړه لــــــــــــــــــــــــه کوره
د تا زړه عــــــــــــــــــــــــــــــرش الله دئ
که د زړه تخته دي نه وي تـــــــوره
نحن اقرب اليـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
و خپل اصل و ته ګوره(بابا)58
او يا دا چي:
ي يــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــو اکبر دئ
د هر چا و زړه خبــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــر دئ
زړه ساته له غيــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــرو
که دي صاف د زړه دفتر دئ(بابا)59
اوس په عيني موضوع کي د خيشکي دا څو ورته مثالونه هم و ګورى:
د شهباز بازي مه غــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــواړه
د نوسټي له لګــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
دا لګړ به دي زر کانـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــدي
ستا د زړه خونه ککــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
زړه دي جليلي کعبـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه ده
دا تر عرشي کرسي ده لوړه(خيشکى)60
يا دا چي:
د تا دل د حق ارســـــــــــــــــــــــــــــــــي ده
و يې کاږه لــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه نمده
دا نمد دي تـــــــــــــــــــــــــور ګمان دى
د ګمان تياره ده بده(خيشکى)61
او يا هم دا چي:
ستا د زړه ارسي ده رنګـــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د دويي په غم نمناکــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د کامل ذکر صيقل کـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
د زړه ايينه کړه پاکـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د تليقين غلبيل در واخلــــــــــــــــــــــــــــــــه
در پرې وکاږه له خاکـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه
په دا ذکر زړه جارو کــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
د دې غير له خاشاکه(خيشکـــى)62
بله مهمه مسئله چي بابا او خيشکي دواړو را اخستي ده هغه د انسان د وجود مسئله ده چي د دوى(بابا او خيشکي) په زمانه کي به داسي ويل کېدل چي انسان له څلور عنصرو(اور،اوبو،خاور او هوا)څخه جوړ دى بابا او خيشکي دواړو دا خبره را اخستي ده مګر دا خبره اوس په دې ډول نه ده بلکي د نړۍ له پرمختګ سره دا خبره په زبات وه رسېده چي عنصر څلور نه دي زيات دي او دا څلور مرکبات دي،خو له تصوفي اړخه دا کومه مهمه مسئله نه ده نو ځکه د دې تر نوري تشريح تيريږو او په دې بسونه کوو.
داسي نو په دې اړخ کي د بابا او خيشکي په شعرونو کي زيات نور ورته والي هم سته لکه د اصطلاحاتو ورته والى د تصوفي مفرداتو کارونه او نور…
د بابا او خيشکي تر منځ توپيرونه
تر هرڅه لومړى که سړى د بابا او خيشکي ترمنځ په توپير کي ورته متوجه کيږي هغه د بابا او خيشکي د تصوفي شاعرى د کميت او اندزې خبره بابا د خيشکي ټوله شاعري په خپله يوه الفنامه کي راټوله کړې ده او پاته نور دېوان يې له نورو مزايو او رنګا رنګۍ څخه ډک دى او د خيشکي ټوله شاعري وچکلک تصوفي افکار په وچو خبرو کي چي هيڅ شعري تلازمات نه سي مرعت ولاى وړاندي کوي.
دوهم مسئله د بابا لخوا د شعري هنريت او يا شعريت ساتل دي چي بابا يوه موضوع په يوه ښکلي هنري غالب کي اچوي او خيشکى عليه رحمه له هيڅ شعريت څخه کار نه اخلي په دغه اړخ کي و ګورى دا لاندي مثالونه:
لــــــــــه خپلي خودى تېر سوم
خـــــــود به زه سم خود مــرآته
مـــــــعرفت به مي روزي سي
کــــــه فاني سوم و فنـــــــــــا ته
دا د يار مينه خـــــــــــــــــوږه ده
په پرېکړي سر ده زبــــــــــــاته
عاشقان په عشق ژونــد دي
غافلان ګڼه مـــــــــــــــــــــــــراته
عاشقان چي سر فانــــــــي کا
فاني خود و کا اثبــــــــــــــــــاته
سر فاني کړه احمدشـــــــــاهه
يار به ووينې مخ راتــــــــــــــه63
په پورتني غزل کي موږ ګورو چي بابا د خپل شعر شعريت هم ساتلى او خپله تصوفي جذبه يې ښکاره کړې ده په دې شعر کي عارف حقيقي او خدايي مينه ګوري او عام او ساده خلګ مجازي مينه پکښي ګوري چي دغه رنګانګۍ بابا د ټول خلګو ګرځولى او د خيشکي د دې لاندي بيتونو څخه به تاسو ته ښکاره سي چي خيشکي په وچکلک تصوفي او وچو خبرو ځان د يو خاص قشر خلګو لپاره وقف کړى چي هغه صوفيان دي:
د شهباز بازي مه غــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــواړه
د نوسټي له لګــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
دا لګړ به دي زر کانـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــدي
ستا د زړه خونه ککــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــړه
زړه دي جليلي کعبـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــه ده
دا تر عرشي کرسي ده لوړه(خيشکى)64
دريمه مسئله چي د بابا او خيشکي د تصوف ترمنځ يې بېلتون راوستى هغه د بابا په مستقيمه توګه خداى ته رابلنه ده يعني پير ته د چا تلقين نه کوي بلکي خداى انسان ته مخامخ دروي او خيشکى عليه رحمه لومړى انسان ته د پير لار ښي او دا لارښوونه کوي چي ته خداى ته وسيله پيدا کړه چي زه په خپل شخصي نظر له دې خبري سره ځکه مخالف يم چي خداى انسان ته تر خپل شاه رګ ډېر نږدې دى نو د دريم شخص ستون مهم نه بولم خو ملاصاحبان په دې اړه ډېر ښه پوهيږي او زه همدومره بسنه پر کوم د دغي خبري د زبات لپاره و ګورى دا لاندي مثالونه:
ستا د زړه ارسي ده رنګـــــــــــــــــــــــــه
د دويي په غم نمناکــــــــــــــــــــــــــــــــــه
د کامل ذکر صيقل کـــــــــــــــــــــــــــــړه
د زړه ايينه کړه پاکه(خيشکى)65
محبت د زړه ايينه کــــــــــــــــــــــــــړه
بيا له زنـــــــــــــــــــــګه يې ته ژغوره
محبت ګڼه صيقـــــــــــــــــــــــــــل دى
کړه د زړه تخته په توره(بابا)66
اوس په پورته بيتونو کي د بابا او خيشکي موضوع يوه ده خو توپير يې دا دى چي خيشکى د خداى او ځان ترمنځ کامل يعني بل دريم شخص اچوي مګر بابا مخامخ معامله تر سره کوي او د دريم شخص اړتيا نه حسوي داسي نو نور زيات مسالونه هم سته.
او څلورم عمده توپير يې دا دى چي بابا خپل افکار وړاندي کوي او خيشکى د پيروښان او خپل مرشد افکار وړاندي کوي.پنځه عمده توپير يې دا دى چي پابا په ډيري ځايونو کي د تصوفي مفرادتو او تعريفاتو پر خلاف له خپلي غوره کړي لاري وځي خو خيشکي همېشه چي پر هغه خپله اخستې لاره دى چي دغي مسئلې ته مو د بابا او خيشکي د وحدوت الوجود او وحدت الشهود په مسئله کي اشاره وکړه.دې ته ورته نور واړه او لوى توپيرونه نور هم موجود دي خو دا يې ها د يادوني وړ توپيرونه وه.
د بابا او خيشکي د شاعرى پرتلينه يو خورا پراخ او هر اړخيز بحث ته اړتيا لري چي زه په دې وړوکې رساله ګى کي همدمره کافي بولم او تر نوره څېړنه يې تېرېږم او نوري خبري يې نورو بحثونو او بل وخت ته پرېږدم.
په درنښت
محمود مرهون – کابل- افغانستان
:دا دېوان د خداى(ج)مينه نومېدى.1
:پټه خزانه،محمد هوتک،کابل چاپ ١٣٢٤.2
شيخ متي د شيخ عباس زوى په ٦٢٣ هـ ق کي پيدا او په ٦٨٨ هـ ق کي هملته مړ سو.
:شيخ عيسىْ مشواڼى د هند په دامله کي هستېدى او د شيرشاه سوري هممحاله وو.3
:د شيخ علي سرور لودي د ژوند زمانه ٩٦٠ هـ ق ټاکل سوې ده دى د هندوستان په کهرو نومې سيمه کي اوسېدى.4
:شيخ بستان د محمد اکرم زوى دى د کندهار د اوسني ښورا وک د سيمي وو په ١٠٠٢ هـ ق کي وفات سوى دى.5
:شيخ صالح محمد د جلدک په سيمو کي اوسيدى ژوند يې د ١٠٠٠ هـ ق څخه تر ١٠٨٠ هـ ق پوري اټکل سوى دى.6
:پير روښان د عبدالله زوى دى د ژوند او مرګ نېټه يې څرګنده نه ده او هر چا له خپله اټکله کار پکښي اخستى دى په 7
په اصل کي کندهارى اورمړ دى خو ژوند يې د وزيريستان په کاڼي ګرم کي کړى دى.
8 :اخوند درويزه د ګداى زوى دى په ٩٤٢ هـ ق کال په بونير کي وزېږېدى او په ١٠٢٨ هـ ق کي په پېښور کي و مړ.دى په ننګرهار او پېښور کي هستېدلى وو.
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٨مخ)9
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٨مخ)10
:ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٨مخ)11
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٩مخ)12
: ادب تاريخ-وفيع الله احسان-لکچر نوټ-د کابل پوهنتون-١٣٨٨کال(٢٩مخ)13
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٣ مخ)14
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٣ مخ)15
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)16
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٥٨ مخ)17
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)18
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥ مخ)19
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٧٧ مخ)20
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١١ مخ)21
:د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (١١٠ مخ)22
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٧ مخ)23
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٥ مخ)24
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٦مخ)25
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)26
:تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٧٧ مخ)27
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٦ مخ)28
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٣١ مخ)29
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٧ مخ)30
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (١٩٢ مخ)31
:د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٧ مخ)32
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٩ مخ)33
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٢ مخ)34
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٦ مخ)35
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٧ مخ)36
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)37
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٢ مخ)38
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)39
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٩ مخ)40
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١٠ مخ)41
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٩ مخ)42
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٣ مخ)43
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)44
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥مخ)45
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٤ مخ)46
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٤ مخ)47
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)48
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥ مخ)49
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)50
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١١ مخ)51
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١٢ مخ)52
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٣ مخ)53
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٢ مخ)54
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٧ مخ)55
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٨ مخ)56
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (١٩٩ مخ)57
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٣ مخ)58
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢١٣ مخ)59
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)60
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٥ مخ)61
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٩ مخ)62
: تصوف او ادب،اجمل ښکلى،صميم ادبي ټولنه-کابل-افغانستان-١٣٨٩ هـ ق(٧٧ مخ)63
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٦ مخ)64
: د خيشکي له دېوانه منتخبات،کابل پوهنتون لکچر نوټ،د محمداجان حقپال-١٣٧٤ هـ ق(٩ مخ)65
: د لوى احدشاه بابا دېوان،صحاف نشراتي موسسه_کراچي پاکستان-٢٠٠٩ ع (٢٠٤ مخ)66

لیکوال: محمود مرهون

زما اخځلیک: http://www.larawbar.net/